Thứ năm, 19/11/2026

Điện thoại (024) 6287 3463

Đường dây nóng (024) 6287 3463

Liên hệ quảng cáo (+84)915.632.345

Thứ năm, 19/11/2026
Share on Facebook
Copy to Clipboard

Tác động của tăng trưởng kinh tế tới ô nhiễm môi trường thông qua các kênh tài chính và năng lượng: bằng chứng quốc tế và bài học kinh nghiệm cho Việt Nam

Trong bối cảnh toàn cầu hóa và biến đổi khí hậu ngày càng gia tăng, mối quan hệ giữa tăng trưởng kinh tế và ô nhiễm môi trường đã trở thành một trong những vấn đề được quan tâm hàng đầu. Quá trình mở rộng sản xuất và gia tăng tiêu thụ năng lượng, đặc biệt là năng lượng hóa thạch, đã góp phần làm gia tăng đáng kể lượng phát thải khí nhà kính. Tuy nhiên, ở các giai đoạn phát triển cao hơn, tăng trưởng kinh tế có thể tạo điều kiện cải thiện chất lượng môi trường thông qua đổi mới công nghệ, nâng cao hiệu quả sử dụng năng lượng và chuyển dịch cơ cấu kinh tế theo hướng bền vững. Trên cơ sở đó, nghiên cứu này tập trung phân tích tác động của tăng trưởng kinh tế đến phát thải CO2 bình quân đầu người, đồng thời xem xét vai trò của các kênh truyền dẫn quan trọng như phát triển tài chính, độ mở thương mại và năng lượng. Thông qua việc đánh giá các yếu tố này, nghiên cứu nhằm làm rõ cơ chế tác động giữa tăng trưởng và môi trường trong bối cảnh các nền kinh tế có mức độ phát triển khác nhau. Bên cạnh đó, nghiên cứu tiến hành so sánh sự khác biệt giữa nhóm quốc gia phát triển và đang phát triển, từ đó rút ra các hàm ý chính sách nhằm thúc đẩy tăng trưởng theo hướng xanh, tăng cường sử dụng năng lượng sạch và hướng tới phát triển bền vững, đặc biệt đối với Việt Nam.

Từ khóa: Tăng trưởng kinh tế, ô nhiễm môi trường, CO2, tài chính, năng lượng tái tạo, phát triển bền vững.

Impact of economic growth on environmental pollution through financial, energy and trade channels: International evidence and lessons for Vietnam

In the context of increasing globalization and climate change, the nexus between economic growth and environmental pollution is a primary global concern. The expansion of production and increased energy consumption, especially of fossil fuels, has contributed significantly to the increase in greenhouse gas emissions. However, at higher stages of development, economic growth can facilitate improvements in environmental quality through technological innovation, enhanced energy efficiency and a sustainable economic restructuring. This study analyzes the impact of growth on per capita CO2 emissions, considering the roles of financial development, trade openness and energy channels. By evaluating these factors, the study aims to clarify the mechanisms of interaction between growth and the environment in the context of economies with different levels of development. In addition, the study compares the differences between developed and developing countries and draws policy implications for green growth and clean energy adoption in Vietnam.

Keywords: Economic growth, environmental pollution, CO_2, finance, renewable energy, sustainable development.

JEL classification: O44, Q43, Q56, G23

https://doi.org/10.65771/ati-jas.04202605

1. Đặt vấn đề

Trong bối cảnh toàn cầu hóa và tăng trưởng kinh tế diễn ra mạnh mẽ, mối quan hệ giữa tăng trưởng và ô nhiễm môi trường ngày càng trở thành một trong những vấn đề trung tâm trong nghiên cứu và hoạch định chính sách. Mặc dù tăng trưởng kinh tế góp phần nâng cao thu nhập và cải thiện chất lượng cuộc sống, quá trình này đồng thời tạo ra áp lực đáng kể lên môi trường thông qua gia tăng tiêu thụ năng lượng, đặc biệt là năng lượng hóa thạch và kéo theo sự gia tăng phát thải khí nhà kính. Trong đó, phát thải CO2 được xem là chỉ tiêu quan trọng phản ánh mức độ ô nhiễm gắn liền với hoạt động kinh tế.

Các nghiên cứu trước đây, đặc biệt dựa trên khung lý thuyết Đường cong Kuznets môi trường (EKC), cho thấy mối quan hệ phi tuyến giữa tăng trưởng kinh tế và ô nhiễm môi trường, trong đó ô nhiễm có xu hướng gia tăng ở giai đoạn đầu và giảm dần khi thu nhập đạt mức cao hơn. Tuy nhiên, bằng chứng thực nghiệm vẫn chưa thống nhất, đặc biệt khi so sánh giữa các quốc gia có trình độ phát triển khác nhau. Các quốc gia phát triển thường kiểm soát ô nhiễm hiệu quả hơn nhờ vào công nghệ tiên tiến và hệ thống chính sách chặt chẽ, trong khi các quốc gia đang phát triển vẫn phải đối mặt với sự đánh đổi giữa tăng trưởng kinh tế và bảo vệ môi trường.

Xuất phát từ thực tế đó, nghiên cứu này tập trung phân tích mối quan hệ giữa tăng trưởng kinh tế và phát thải CO2 trên dữ liệu của 28 quốc gia trong giai đoạn 2006-2024, đồng thời xem xét sự khác biệt giữa nhóm nước phát triển và đang phát triển. Bên cạnh việc đánh giá tác động trực tiếp của tăng trưởng kinh tế, nghiên cứu còn chú trọng làm rõ vai trò của các kênh truyền dẫn quan trọng như tài chính và năng lượng trong việc định hình mối quan hệ này.

Cụ thể, phát triển tài chính có thể tác động đến môi trường theo hai chiều: vừa thúc đẩy mở rộng sản xuất và gia tăng phát thải, vừa có khả năng hỗ trợ đầu tư vào công nghệ sạch và cải thiện chất lượng môi trường. Đồng thời, cơ cấu và hiệu quả sử dụng năng lượng được xem là yếu tố then chốt quyết định mức độ phát thải, đặc biệt trong bối cảnh chuyển dịch từ năng lượng hóa thạch sang năng lượng tái tạo.

Việc xem xét đồng thời các yếu tố này không chỉ giúp làm rõ cơ chế tác động giữa tăng trưởng và môi trường mà còn góp phần lý giải sự khác biệt giữa các nhóm quốc gia. Trên cơ sở đó, nghiên cứu hướng tới việc đề xuất các hàm ý chính sách nhằm thúc đẩy tăng trưởng kinh tế theo hướng bền vững, tăng cường sử dụng năng lượng sạch và nâng cao hiệu quả bảo vệ môi trường, đặc biệt đối với Việt Nam trong bối cảnh hội nhập và biến đổi khí hậu ngày càng gia tăng.

2. Tổng quan nghiên cứu và cơ sở lý thuyết

Mối quan hệ giữa tăng trưởng kinh tế và ô nhiễm môi trường là một trong những chủ đề trung tâm của kinh tế học môi trường trong nhiều thập kỷ qua. Về mặt lý thuyết, tăng trưởng kinh tế phản ánh sự gia tăng sản lượng và thu nhập, thường được đo lường thông qua GDP hoặc GDP bình quân đầu người. Tuy nhiên, quá trình này đồng thời tạo ra áp lực lớn lên môi trường thông qua gia tăng tiêu thụ năng lượng, khai thác tài nguyên và phát thải chất ô nhiễm.

Khung lý thuyết phổ biến nhất để phân tích mối quan hệ này là giả thuyết Đường cong Kuznets môi trường (Environmental Kuznets Curve - EKC). Theo đó, mối quan hệ giữa thu nhập và ô nhiễm môi trường có dạng phi tuyến hình chữ U ngược: ở giai đoạn đầu phát triển, tăng trưởng kinh tế làm gia tăng ô nhiễm do công nghiệp hóa và tiêu dùng tăng; tuy nhiên, khi thu nhập đạt đến một ngưỡng nhất định, ô nhiễm có xu hướng giảm nhờ tiến bộ công nghệ, thay đổi cơ cấu kinh tế và chính sách môi trường hiệu quả hơn. Dù được kiểm định rộng rãi, các bằng chứng thực nghiệm về EKC vẫn chưa thống nhất, đặc biệt giữa nhóm nước phát triển và đang phát triển.

Các nghiên cứu thực nghiệm cho thấy ba hướng tác động chính. Thứ nhất, tăng trưởng kinh tế có thể làm gia tăng ô nhiễm trong giai đoạn đầu do mở rộng sản xuất, sử dụng năng lượng hóa thạch và gia tăng phát thải. Thứ hai, tăng trưởng có thể góp phần cải thiện môi trường khi đi kèm với đổi mới công nghệ, nâng cao hiệu quả năng lượng và tăng cường thể chế môi trường. Thứ ba, nhiều nghiên cứu gần đây chỉ ra mối quan hệ phi tuyến và không đối xứng, phụ thuộc vào cấu trúc kinh tế, mức độ đô thị hóa, toàn cầu hóa và chất lượng thể chế.

Về phương pháp đo lường, tăng trưởng kinh tế thường được đại diện bởi GDP hoặc GDP bình quân đầu người, trong khi ô nhiễm môi trường được đo lường thông qua các chỉ số trực tiếp như chất lượng không khí (AQI), ô nhiễm nước hoặc các chỉ số tổng hợp. Tuy nhiên, trong các nghiên cứu kinh tế thực nghiệm, phát thải CO2 được sử dụng phổ biến nhất như một biến đại diện cho ô nhiễm môi trường do phản ánh tương đối đầy đủ áp lực môi trường gắn với hoạt động kinh tế và có tính sẵn có cao trong dữ liệu quốc tế.

Bên cạnh các cách tiếp cận truyền thống, các nghiên cứu gần đây nhấn mạnh vai trò của các kênh truyền dẫn trung gian, đặc biệt là kênh tài chính, kênh năng lượng và kênh thương mại trong việc định hình mối quan hệ giữa tăng trưởng kinh tế và ô nhiễm môi trường. Về mặt lý thuyết, kênh tài chính được lý giải thông qua vai trò của hệ thống tài chính trong phân bổ nguồn lực và thúc đẩy đầu tư. Sự phát triển tài chính có thể làm gia tăng ô nhiễm thông qua việc mở rộng tín dụng, kích thích sản xuất và tiêu dùng, từ đó làm tăng nhu cầu năng lượng và phát thải.

Đối với kênh năng lượng, lý thuyết kinh tế môi trường chỉ ra rằng cơ cấu năng lượng và hiệu quả sử dụng năng lượng là yếu tố quyết định trực tiếp đến mức độ ô nhiễm. Các nền kinh tế phụ thuộc nhiều vào năng lượng hóa thạch thường có mức phát thải CO2 cao hơn, trong khi việc gia tăng tỷ trọng năng lượng tái tạo và cải thiện cường độ năng lượng (energy intensity) có thể làm giảm đáng kể tác động tiêu cực đến môi trường. Ngoài ra, toàn cầu hóa và độ mở thương mại cũng có thể ảnh hưởng gián tiếp thông qua việc dịch chuyển các ngành thâm dụng năng lượng và phát thải giữa các quốc gia.

Đối với kênh thương mại, trong bối cảnh hội nhập kinh tế quốc tế ngày càng sâu rộng, cần xây dựng các chính sách thương mại gắn với tiêu chuẩn môi trường. Việc tăng cường kiểm soát đối với các ngành thâm dụng năng lượng và phát thải cao, đồng thời khuyến khích xuất khẩu các sản phẩm thân thiện với môi trường, sẽ giúp hạn chế tác động tiêu cực từ hiệu ứng “thiên đường ô nhiễm”. Ngoài ra, cần tận dụng thương mại quốc tế như một kênh tiếp cận công nghệ sạch và nâng cao tiêu chuẩn sản xuất trong nước.

Từ góc độ tích hợp, việc xem xét đồng thời tăng trưởng kinh tế cùng với các yếu tố tài chính và năng lượng cho phép mở rộng khung phân tích EKC theo hướng đa chiều hơn, phản ánh đầy đủ các cơ chế tác động trong bối cảnh toàn cầu hóa và biến đổi khí hậu. Cách tiếp cận này cũng giúp giải thích rõ hơn sự khác biệt trong kết quả thực nghiệm giữa các nhóm quốc gia, khi mà cùng một mức tăng trưởng nhưng mức độ ô nhiễm có thể khác nhau đáng kể do khác biệt về phát triển tài chính, cơ cấu năng lượng và năng lực công nghệ.

Từ tổng quan lý thuyết và thực nghiệm, có thể thấy rằng mối quan hệ giữa tăng trưởng kinh tế và ô nhiễm môi trường không mang tính tuyến tính đơn giản mà phụ thuộc vào nhiều yếu tố trung gian. Điều này đặt ra yêu cầu cần kiểm định thực nghiệm trong từng bối cảnh cụ thể nhằm làm rõ cơ chế tác động và đề xuất các chính sách phù hợp cho Việt Nam.

3. Phương pháp nghiên cứu

Nghiên cứu này được thực hiện dựa trên cách tiếp cận định lượng kết hợp với phân tích kinh tế nhằm làm rõ mối quan hệ giữa tăng trưởng kinh tế và phát thải CO2, đồng thời xem xét vai trò của các kênh truyền dẫn trung gian như tài chính, năng lượng và thương mại.

Trên cơ sở khung lý thuyết về tăng trưởng kinh tế và môi trường, nghiên cứu lựa chọn hệ thống các biến đại diện phù hợp. Cụ thể, phát thải CO2 bình quân đầu người được sử dụng để phản ánh mức độ ô nhiễm môi trường, trong khi GDP bình quân đầu người đại diện cho tăng trưởng kinh tế. Bên cạnh đó, các yếu tố như phát triển tài chính, độ mở thương mại, cơ cấu năng lượng và bất ổn năng lượng được đưa vào phân tích nhằm phản ánh các kênh tác động khác nhau đến môi trường.

Dữ liệu nghiên cứu được thu thập từ các nguồn thứ cấp đáng tin cậy như Ngân hàng Thế giới và các tổ chức quốc tế trong giai đoạn 2006-2024. Trên cơ sở dữ liệu này, nghiên cứu tiến hành phân tích xu hướng, so sánh và đánh giá sự biến động của các biến theo thời gian và giữa các quốc gia, từ đó làm rõ đặc điểm và chiều hướng tác động giữa tăng trưởng kinh tế và ô nhiễm môi trường.

Bên cạnh đó, các phương pháp phân tích dữ liệu bảng được sử dụng như một công cụ hỗ trợ nhằm củng cố các nhận định từ phân tích. Nghiên cứu cũng xem xét các đặc điểm của dữ liệu như sự khác biệt giữa các quốc gia và biến động theo thời gian, qua đó áp dụng các phương pháp xử lý phù hợp nhằm đảm bảo độ tin cậy của kết quả. Việc sử dụng các kỹ thuật ước lượng thích hợp giúp hạn chế các sai lệch tiềm ẩn trong dữ liệu và nâng cao tính vững của các kết luận nghiên cứu.

4. Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Kết quả nghiên cứu cho thấy tồn tại mối quan hệ phi tuyến dạng chữ U ngược giữa GDP bình quân đầu người và phát thải CO2, qua đó khẳng định sự phù hợp của Đường cong Kuznets môi trường (EKC) trong bối cảnh nghiên cứu. Xét về bản chất kinh tế, kết quả này phản ánh sự vận động đồng thời của ba hiệu ứng chính gồm hiệu ứng quy mô, hiệu ứng cơ cấu và hiệu ứng kỹ thuật. Trong giai đoạn đầu của quá trình phát triển, tăng trưởng kinh tế chủ yếu dựa vào mở rộng sản xuất và gia tăng tiêu thụ năng lượng, đặc biệt là năng lượng hóa thạch, dẫn đến sự gia tăng phát thải CO2. Tuy nhiên, khi nền kinh tế đạt đến một mức thu nhập nhất định, xu hướng chuyển dịch sang các ngành ít phát thải hơn, cùng với việc ứng dụng công nghệ sạch và nâng cao tiêu chuẩn môi trường, góp phần làm giảm mức độ ô nhiễm.

Kết quả này phù hợp với các nghiên cứu kinh điển như Stern (1996), Dinda (2004) và Cole (2004), đồng thời tương đồng với các nghiên cứu gần đây như Alam và cộng sự (2016) hay Shahbaz & cộng sự (2018). Tuy nhiên, cần lưu ý rằng mối quan hệ này không mang tính tự động, mà phụ thuộc đáng kể vào chất lượng thể chế, trình độ công nghệ và cơ cấu năng lượng của từng quốc gia.

Đối với phát triển tài chính, kết quả cho thấy yếu tố này có tác động theo hướng làm gia tăng phát thải CO2. Về mặt kinh tế, điều này phản ánh hiệu ứng mở rộng quy mô khi sự phát triển của hệ thống tài chính giúp gia tăng khả năng huy động và phân bổ vốn, từ đó thúc đẩy đầu tư và tiêu dùng. Trong bối cảnh các hoạt động sản xuất vẫn mang tính thâm dụng năng lượng, dòng vốn có xu hướng chảy vào các ngành phát thải cao, qua đó làm gia tăng ô nhiễm môi trường.

Phát hiện này tương đồng với nghiên cứu của Tamazian & cộng sự (2009) và Ozturk & Acaravci (2013). Tuy nhiên, tác động của phát triển tài chính được nhận thấy là mang tính điều kiện, phụ thuộc vào định hướng phân bổ vốn và mức độ phát triển của thị trường tài chính. Điều này hàm ý rằng trong các nền kinh tế đang phát triển, tài chính có thể khuếch đại ô nhiễm, trong khi ở các nền kinh tế phát triển hơn, hệ thống tài chính có thể đóng vai trò hỗ trợ quá trình chuyển đổi sang mô hình tăng trưởng xanh.

Đối với kênh năng lượng, kết quả nghiên cứu cho thấy tác động không đồng nhất giữa các yếu tố đại diện. Cụ thể, việc gia tăng tỷ trọng năng lượng tái tạo có tác động làm giảm phát thải CO2, phản ánh vai trò quan trọng của chuyển dịch cơ cấu năng lượng trong việc cải thiện chất lượng môi trường. Kết quả này phù hợp với nghiên cứu của Apergis & Payne (2010) cũng như Majeed & Luni (2019), nhấn mạnh rằng thay thế năng lượng hóa thạch bằng năng lượng sạch là một trong những giải pháp hiệu quả nhằm giảm phát thải.

Ngược lại, bất ổn năng lượng không cho thấy tác động rõ ràng đến phát thải CO2. Điều này có thể được lý giải bởi đây là một chỉ tiêu tổng hợp, chịu ảnh hưởng bởi nhiều yếu tố như cơ cấu ngành, trình độ công nghệ và hiệu quả sử dụng năng lượng, dẫn đến sự khác biệt đáng kể giữa các quốc gia. Kết quả này tương đồng với Sadorsky (2014) và Shahbaz và cộng sự (2013), nhưng khác với Ang (2007), cho thấy tác động của yếu tố năng lượng mang tính điều kiện và phụ thuộc vào bối cảnh cụ thể. Như vậy, có thể thấy rằng chuyển dịch cơ cấu năng lượng đóng vai trò quan trọng hơn so với việc chỉ kiểm soát mức tiêu thụ năng lượng trong việc giảm phát thải CO2.

Đối với độ mở thương mại, kết quả nghiên cứu cho thấy yếu tố này có tác động làm gia tăng phát thải CO2 trong bối cảnh nghiên cứu. Về mặt kinh tế, điều này phản ánh hiệu ứng quy mô khi hội nhập thương mại thúc đẩy mở rộng sản xuất, gia tăng lưu chuyển hàng hóa và hoạt động vận tải, từ đó làm tăng tiêu thụ năng lượng và phát thải khí nhà kính. Đồng thời, kết quả này cũng gợi ý sự tồn tại của giả thuyết “thiên đường ô nhiễm”, khi các quốc gia có tiêu chuẩn môi trường thấp có xu hướng thu hút các ngành sản xuất gây ô nhiễm.

Phát hiện này phù hợp với các nghiên cứu của Suri & Chapman (1996) và Cole (2004), nhưng khác với Frankel & Rose (2005), khi cho rằng thương mại có thể góp phần cải thiện môi trường thông qua chuyển giao công nghệ và nâng cao tiêu chuẩn sản xuất. Sự khác biệt này cho thấy tác động của thương mại phụ thuộc lớn vào trình độ phát triển, chất lượng thể chế và khả năng hấp thụ công nghệ của từng quốc gia.

5. Khuyến nghị

Dựa trên kết quả nghiên cứu về mối quan hệ giữa tăng trưởng kinh tế, năng lượng và phát thải CO2, bài viết đề xuất một số khuyến nghị chính sách nhằm hướng tới mục tiêu tăng trưởng bền vững tại Việt Nam.

Thứ nhất, hoàn thiện chính sách năng lượng và nâng cao hiệu quả sử dụng năng lượng

Kết quả nghiên cứu cho thấy gia tăng hoạt động kinh tế và tiêu thụ năng lượng có xu hướng làm gia tăng phát thải CO2, đặc biệt trong bối cảnh các quốc gia đang phát triển. Do đó, việc xây dựng và thực thi chính sách năng lượng hiệu quả là yếu tố then chốt nhằm kiểm soát ô nhiễm môi trường. Trong thời gian tới, Chính phủ cần tiếp tục hoàn thiện khung chính sách năng lượng theo hướng giảm dần sự phụ thuộc vào nhiên liệu hóa thạch và thúc đẩy phát triển các nguồn năng lượng tái tạo như điện gió, điện mặt trời. Đồng thời, cần đẩy mạnh các chương trình tiết kiệm năng lượng, nâng cao nhận thức của người dân và doanh nghiệp về sử dụng năng lượng hiệu quả. Việc kết hợp giữa điều chỉnh cơ cấu năng lượng và cải thiện hành vi tiêu dùng sẽ góp phần giảm áp lực lên môi trường và hệ thống năng lượng quốc gia.

Thứ hai, thúc đẩy chuyển đổi sang mô hình tăng trưởng xanh

Kết quả thực nghiệm cho thấy tăng trưởng kinh tế có thể làm gia tăng ô nhiễm trong giai đoạn đầu phát triển, phù hợp với giả thuyết EKC. Điều này đặt ra yêu cầu chuyển đổi từ mô hình tăng trưởng truyền thống sang mô hình tăng trưởng xanh nhằm giảm thiểu tác động tiêu cực đến môi trường. Nhà nước cần hoàn thiện các cơ chế, chính sách thúc đẩy kinh tế xanh, bao gồm khuyến khích đầu tư vào công nghệ sạch, áp dụng các công cụ kinh tế như thuế môi trường và tiêu chuẩn khí thải, đồng thời tăng cường phối hợp giữa các bộ, ngành trong triển khai chính sách. Bên cạnh đó, cần đẩy mạnh tuyên truyền nhằm nâng cao nhận thức của các chủ thể kinh tế về lợi ích dài hạn của tăng trưởng bền vững.

Thứ ba, tăng cường hợp tác quốc tế trong phát triển bền vững

Kết quả nghiên cứu và kinh nghiệm quốc tế cho thấy các quốc gia phát triển có thể giảm phát thải khi đạt mức thu nhập cao nhờ áp dụng công nghệ tiên tiến và chính sách môi trường hiệu quả. Do đó, Việt Nam cần chủ động tăng cường hợp tác quốc tế nhằm tiếp cận nguồn vốn, công nghệ và kinh nghiệm quản lý. Việc tham gia các sáng kiến toàn cầu về biến đổi khí hậu và chuyển dịch năng lượng sẽ giúp Việt Nam rút ngắn quá trình chuyển đổi sang nền kinh tế carbon thấp, đồng thời nâng cao năng lực hoạch định chính sách môi trường trong nước.

Thứ tư, thúc đẩy đầu tư vào công nghệ xanh và năng lượng tái tạo

Kết quả nghiên cứu cho thấy năng lượng tái tạo có tác động tích cực trong việc giảm phát thải CO2, trong khi hiệu quả sử dụng năng lượng chưa cho thấy tác động rõ ràng về mặt thống kê. Điều này hàm ý rằng việc chuyển đổi cơ cấu năng lượng đóng vai trò quan trọng hơn so với chỉ cải thiện hiệu quả sử dụng năng lượng đơn thuần. Do đó, Chính phủ cần khuyến khích doanh nghiệp đầu tư vào công nghệ sản xuất sạch, vật liệu thân thiện với môi trường và các dự án năng lượng tái tạo thông qua các chính sách ưu đãi thuế, tín dụng xanh và hỗ trợ tài chính. Đồng thời, cần thúc đẩy hoạt động nghiên cứu - phát triển nhằm nâng cao năng lực đổi mới sáng tạo trong lĩnh vực công nghệ môi trường.

Thứ năm, thắt chặt quản lý môi trường đối với đầu tư và hoạt động sản xuất

Kết quả nghiên cứu cho thấy phát triển tài chính và độ mở thương mại có thể làm gia tăng phát thải CO2 nếu thiếu cơ chế kiểm soát phù hợp. Điều này phản ánh nguy cơ trở thành “thiên đường ô nhiễm” tại các quốc gia đang phát triển. Do đó, Chính phủ cần thắt chặt khung pháp lý trong việc lựa chọn và giám sát các dự án đầu tư, đặc biệt là các dự án có nguy cơ gây ô nhiễm cao. Đồng thời, cần tăng cường kiểm tra, giám sát việc tuân thủ các tiêu chuẩn môi trường của doanh nghiệp và áp dụng các chế tài xử phạt nghiêm khắc đối với các hành vi vi phạm. Việc nâng cao hiệu quả thực thi pháp luật sẽ góp phần đảm bảo tăng trưởng kinh tế gắn liền với bảo vệ môi trường.

Tài liệu tham khảo

1. Ang, J. B. (2007). CO₂ emissions, energy consumption, and output in France. Energy Policy, 35(10), 4772–4778. https://doi.org/10.1016/j.enpol.2007.03.032;

2. Apergis, N., & Payne, J. E. (2010). Renewable energy consumption and economic growth. Energy Economics, 32(6), 1392–1397. https://doi.org/10.1016/j.eneco.2010.04.003;

3. Cole, M. A. (2004). Trade, the pollution haven hypothesis and environmental Kuznets curve. Ecological Economics, 48(1), 71–81. https://doi.org/10.1016/j.ecolecon.2003.09.007;

4. Dinda, S. (2004). Environmental Kuznets curve hypothesis: A survey. Ecological Economics, 49(4), 431–455. https://doi.org/10.1016/j.ecolecon.2004.02.011;

5. Frankel, J. A., & Rose, A. K. (2005). Is trade good or bad for the environment? The Review of Economics and Statistics, 87(1), 85–91. https://doi.org/10.1162/0034653053327577;

6. Majeed, M. T., & Luni, T. (2019). Renewable energy, economic growth and CO₂ emissions. Environmental Science and Pollution Research, 26, 1–13. https://doi.org/10.1007/s11356-019- 05032-0;

7. Ozturk, I., & Acaravci, A. (2013). The long-run and causal analysis of energy, growth, openness and financial development on carbon emissions. Energy Economics, 36, 262–267. https://doi. org/10.1016/j.eneco.2012.08.025;

8. Sadorsky, P. (2014). The effect of urbanization on CO₂ emissions. Energy Economics, 41, 147– 153. https://doi.org/10.1016/j.eneco.2013.11.007;

9. Shahbaz, M., Nasir, M. A., & Roubaud, D. (2018). Environmental degradation in France: The effects of FDI, financial development, and energy innovations. Energy Economics, 74, 843–857. https://doi.org/10.1016/j.eneco.2018.07.020;

10. Shahbaz, M., Lean, H. H., & Shabbir, M. S. (2013). Environmental Kuznets curve hypothesis in Pakistan. Energy Policy, 55, 230–239. https://doi.org/10.1016/j.enpol.2012.12.015;

11. Stern, D. I. (1996). Progress on the environmental Kuznets curve? Environment and Development Economics, 1(3), 273–285. https://doi.org/10.1017/S1355770X00000419;

12. Suri, V., & Chapman, D. (1998). Economic growth, trade and energy. Energy Economics, 20(2), 195–216. https://doi.org/10.1016/S0140-9883(97)00033-8;

13. Tamazian, A., Chousa, J. P., & Vadlamannati, K. C. (2009). Does higher economic and financial development lead to environmental degradation? Energy Policy, 37(1), 246–253. https://doi. org/10.1016/j.enpol.2008.08.025.

Ngày nhận bài: 12/02/2026

Ngày biên tập: 23/02/2026

Ngày duyệt đăng: 30/3/2026

Tác giả:

Bùi Thị Giang Thanh

Học viện Ngân hàng

Nguyễn Hồng Yến

Học viện Ngân hàng

Email: 25A4010440@hvnh.edu.vn

(Theo Tạp chí Nghiên cứu Khoa học kiểm toán, số tháng 4/2026)

Lượt xem: 37

Đề xuất mô hình cơ sở dữ liệu tập trung phục vụ kiểm toán dựa trên dữ liệu tại Kiểm toán nhà nước

1. Sự cần thiết và định hướng thí điểm mô hình quản lý, thu thập dữ liệu lớn Việc xây dựng mô hình quản lý và thu thập dữ liệu lớn là nền tảng quan trọng để triển khai kiểm toán dựa trên dữ liệu trong Kiểm toán nhà nước. Tuy nhiên, do đây là mô hình mới, liên quan đồng thời đến nhiều yếu tố như hạ tầng công nghệ, quy trình nghiệp vụ, cơ chế phối hợp và nguồn nhân lực nên việc triển khai đồng loạt trên phạm vi toàn ngành ngay từ đầu sẽ tiềm ẩn nhiều rủi ro và khó khăn. Vì vậy, trước khi triển khai chính thức, cần thực hiện thí điểm nhằm kiểm chứng tính khả thi của mô hình, đánh giá hiệu quả của các giải pháp đề xuất và từng bước hoàn thiện quy trình quản lý, thu thập và khai thác dữ liệu. Mục tiêu của giai đoạn thử nghiệm không chỉ là xây dựng một kho dữ liệu phục vụ một cuộc kiểm toán cụ thể mà hướng tới hình thành mô hình quản trị dữ liệu thống nhất cho toàn ngành Kiểm toán nhà nước. Thông qua quá trình thí điểm, các đơn vị có thể đánh giá khả năng thu thập dữ liệu từ nhiều nguồn khác nhau, kiểm tra mức độ tương thích giữa các hệ thống thông tin, hoàn thiện quy trình chuẩn hóa và quản lý dữ liệu, đồng thời xác định các yêu cầu về hạ tầng kỹ thuật, bảo mật và phân quyền khai thác dữ liệu. Đây cũng là cơ sở để đánh giá mức độ sẵn sàng của Kiểm toán nhà nước trong việc triển khai mô hình kiểm toán số trong thời gian tới. Quá trình thử nghiệm cần được thực hiện theo lộ trình phù hợp, ưu tiên các lĩnh vực đã có dữ liệu điện tử, có khả năng kết nối và chia sẻ dữ liệu, đồng thời lựa chọn một số cuộc kiểm toán tiêu biểu để đánh giá toàn diện từ khâu thu thập, lưu trữ, quản lý đến khai thác dữ liệu. Kết quả của giai đoạn thử nghiệm sẽ là căn cứ để hoàn thiện các quy trình nghiệp vụ, xây dựng các tiêu chuẩn kỹ thuật, chuẩn hóa mô hình dữ liệu và hình thành kho dữ liệu dùng chung của Kiểm toán nhà nước. Để bảo đảm tính hệ thống, nội dung thử nghiệm được triển khai theo ba nhóm nội dung chính. Thứ nhất là xây dựng mô hình cơ sở dữ liệu phục vụ hoạt động kiểm toán, bao gồm kiến trúc dữ liệu, mô hình lưu trữ, chuẩn hóa dữ liệu và quản lý Metadata. Thứ hai là xây dựng cơ chế quản lý, phân quyền và bảo đảm an toàn dữ liệu nhằm đáp ứng yêu cầu khai thác hiệu quả nhưng vẫn bảo đảm bí mật nhà nước và an toàn thông tin. Thứ ba là thử nghiệm phương thức thu thập dữ liệu trực tiếp từ các cuộc kiểm toán kết hợp với kết nối, chia sẻ dữ liệu từ các cơ sở dữ liệu quốc gia, cơ sở dữ liệu chuyên ngành và các hệ thống thông tin của bộ, ngành, địa phương, từng bước hình thành nguồn dữ liệu lớn phục vụ hoạt động kiểm toán. 2. Nguyên tắc xây dựng mô hình cơ sở dữ liệu tập trung phục vụ kiểm toán Trong bối cảnh chuyển đổi số và sự phát triển mạnh mẽ của dữ liệu lớn, dữ liệu đã trở thành một trong những nguồn lực quan trọng nhất đối với hoạt động quản lý nhà nước cũng như hoạt động kiểm toán. Nếu trước đây, bằng chứng kiểm toán chủ yếu được thu thập thông qua hồ sơ giấy, báo cáo tổng hợp hoặc các bảng biểu do đơn vị được kiểm toán cung cấp thì hiện nay phần lớn các hoạt động quản lý đều được thực hiện trên các hệ thống thông tin điện tử. Điều này đồng nghĩa với việc mọi nghiệp vụ phát sinh đều để lại dấu vết dữ liệu dưới dạng giao dịch điện tử, nhật ký hệ thống, cơ sở dữ liệu quan hệ, dữ liệu phi cấu trúc hoặc dữ liệu thời gian thực. Đây là nguồn thông tin có giá trị rất lớn để phục vụ hoạt động kiểm toán nếu được tổ chức, quản lý và khai thác một cách khoa học. Tuy nhiên, thực tế hiện nay cho thấy dữ liệu phục vụ hoạt động kiểm toán của Kiểm toán nhà nước còn phân tán tại nhiều đơn vị, nhiều đoàn kiểm toán và nhiều hệ thống thông tin khác nhau. Mỗi cuộc kiểm toán thường yêu cầu đơn vị được kiểm toán cung cấp dữ liệu phục vụ riêng cho cuộc kiểm toán đó. Sau khi cuộc kiểm toán kết thúc, phần lớn dữ liệu được lưu trữ cùng hồ sơ kiểm toán và ít được tái sử dụng cho các cuộc kiểm toán tiếp theo. Điều này dẫn đến nhiều hạn chế như dữ liệu bị phân mảnh, thiếu tính liên thông, khó tìm kiếm, khó chia sẻ, không hình thành được kho dữ liệu lịch sử và làm giảm đáng kể giá trị của dữ liệu trong dài hạn. Một hạn chế khác là dữ liệu được thu thập giữa các cuộc kiểm toán chưa có sự thống nhất về cấu trúc. Cùng một loại dữ liệu nhưng mỗi đoàn kiểm toán có thể yêu cầu theo các biểu mẫu khác nhau, tên trường dữ liệu khác nhau hoặc định dạng khác nhau. Điều này khiến việc tổng hợp dữ liệu trên phạm vi toàn ngành gặp nhiều khó khăn. Trong nhiều trường hợp, cùng một đơn vị được kiểm toán nhưng phải nhiều lần cung cấp cùng một loại dữ liệu cho các đoàn kiểm toán khác nhau, vừa làm tăng chi phí tuân thủ của đơn vị được kiểm toán, vừa làm giảm hiệu quả khai thác dữ liệu của Kiểm toán nhà nước. Trong khi đó, xu hướng phát triển của các Cơ quan Kiểm toán tối cao trên thế giới đều hướng tới việc xây dựng kho dữ liệu tập trung (Audit Data Repository) nhằm lưu trữ toàn bộ dữ liệu thu thập được từ các cuộc kiểm toán và các nguồn dữ liệu bên ngoài. Kho dữ liệu này không chỉ phục vụ từng cuộc kiểm toán mà còn được coi là tài sản dữ liệu của cơ quan kiểm toán, liên tục được cập nhật, mở rộng và khai thác cho nhiều mục đích khác nhau như đánh giá rủi ro, lập kế hoạch kiểm toán, phát hiện gian lận, hỗ trợ điều hành, nghiên cứu chính sách và phát triển các mô hình trí tuệ nhân tạo. Xuất phát từ yêu cầu đó, đề tài đề xuất xây dựng mô hình cơ sở dữ liệu tập trung phục vụ hoạt động kiểm toán của Kiểm toán nhà nước theo định hướng hiện đại, đáp ứng yêu cầu lưu trữ dữ liệu lớn, hỗ trợ khai thác linh hoạt và có khả năng mở rộng trong tương lai. Mô hình này không chỉ phục vụ việc lưu trữ dữ liệu mà còn là nền tảng cho toàn bộ hệ sinh thái phân tích dữ liệu, trí tuệ nhân tạo và kiểm toán số của Kiểm toán nhà nước. Mô hình cơ sở dữ liệu được xây dựng dựa trên năm nguyên tắc cơ bản: Thứ nhất, dữ liệu chỉ thu thập một lần nhưng được sử dụng nhiều lần. Đây là nguyên tắc quan trọng nhất trong quản trị dữ liệu hiện đại. Mọi dữ liệu thu thập được từ các cuộc kiểm toán hoặc từ các cơ quan, tổ chức bên ngoài sẽ được chuẩn hóa và lưu trữ tập trung để phục vụ cho nhiều cuộc kiểm toán khác nhau. Việc này giúp giảm đáng kể thời gian thu thập dữ liệu, giảm chi phí của đơn vị được kiểm toán và hình thành kho dữ liệu dùng chung của toàn ngành. Thứ hai, dữ liệu phải được chuẩn hóa ngay từ đầu. Trước khi đưa vào kho dữ liệu, mọi dữ liệu cần được chuẩn hóa về định dạng, kiểu dữ liệu, đơn vị tính, mã định danh, danh mục dùng chung và các quy tắc đặt tên. Việc chuẩn hóa giúp dữ liệu từ nhiều nguồn khác nhau có thể liên kết với nhau, đồng thời tạo điều kiện thuận lợi cho việc xây dựng các mô hình phân tích dữ liệu lớn. Thứ ba, dữ liệu phải bảo đảm khả năng truy xuất nguồn gốc. Mỗi tập dữ liệu khi được đưa vào hệ thống đều phải lưu giữ đầy đủ thông tin về nguồn cung cấp, thời gian thu thập, đơn vị cung cấp, cuộc kiểm toán liên quan, người thực hiện và các lần chỉnh sửa. Điều này giúp kiểm toán viên có thể xác minh nguồn gốc của dữ liệu bất kỳ lúc nào và bảo đảm tính tin cậy của bằng chứng kiểm toán. Thứ tư, dữ liệu phải được quản trị xuyên suốt vòng đời. Mỗi tập dữ liệu đều trải qua các giai đoạn hình thành, tiếp nhận, kiểm tra chất lượng, lưu trữ, khai thác, cập nhật, lưu trữ lâu dài và hủy bỏ theo quy định. Việc quản trị vòng đời dữ liệu giúp tránh tình trạng dữ liệu lỗi thời, dữ liệu trùng lặp hoặc dữ liệu không còn giá trị nhưng vẫn chiếm tài nguyên lưu trữ. Thứ năm, kiến trúc dữ liệu phải có khả năng mở rộng. Khối lượng dữ liệu của Kiểm toán nhà nước sẽ tăng rất nhanh khi thực hiện kết nối với các cơ sở dữ liệu quốc gia, dữ liệu từ các bộ, ngành và dữ liệu thu thập từ các cuộc kiểm toán. Vì vậy, hệ thống phải được thiết kế theo kiến trúc mở, cho phép mở rộng dung lượng lưu trữ, mở rộng năng lực xử lý và bổ sung các nguồn dữ liệu mới mà không làm ảnh hưởng đến hoạt động của toàn hệ thống. 3. Đề xuất kiến trúc cơ sở dữ liệu Lakehouse và các thành phần quản trị dữ liệu 3.1. Kiến trúc Lakehouse trong xây dựng cơ sở dữ liệu phục vụ kiểm toán Trên cơ sở các nguyên tắc trên, đề tài đề xuất áp dụng mô hình kiến trúc Lakehouse làm nền tảng xây dựng cơ sở dữ liệu phục vụ hoạt động kiểm toán. Đây là mô hình đang được nhiều tổ chức quốc tế và doanh nghiệp lớn sử dụng bởi khả năng kết hợp ưu điểm của Data Lake và Data Warehouse trong cùng một kiến trúc. Nếu Data Warehouse truyền thống phù hợp với dữ liệu đã được chuẩn hóa thì Data Lake có khả năng lưu trữ dữ liệu với quy mô rất lớn, bao gồm cả dữ liệu có cấu trúc, bán cấu trúc và phi cấu trúc. Lakehouse cho phép lưu trữ đồng thời tất cả các loại dữ liệu nhưng vẫn bảo đảm hiệu năng truy vấn và khả năng phân tích như một kho dữ liệu truyền thống. Trong mô hình được đề xuất, toàn bộ dữ liệu được chia thành bốn lớp chính. Lớp thứ nhất là lớp dữ liệu gốc (Raw Data Layer). Đây là nơi lưu trữ toàn bộ dữ liệu được tiếp nhận từ các cuộc kiểm toán hoặc từ các hệ thống bên ngoài mà chưa thực hiện bất kỳ thao tác chỉnh sửa nào. Dữ liệu được lưu giữ đúng nguyên trạng nhằm bảo đảm khả năng đối chiếu, kiểm chứng và phục hồi khi cần thiết. Mọi dữ liệu sau khi tiếp nhận đều được gắn mã định danh, thời gian tiếp nhận, nguồn dữ liệu và thông tin về cuộc kiểm toán tương ứng. Lớp thứ hai là lớp dữ liệu chuẩn hóa (Standardized Data Layer). Sau khi dữ liệu được tiếp nhận, hệ thống sẽ tự động thực hiện các bước kiểm tra chất lượng, loại bỏ dữ liệu trùng lặp, chuẩn hóa kiểu dữ liệu, chuẩn hóa đơn vị tính, chuẩn hóa mã dùng chung và bổ sung các thông tin còn thiếu. Đây là lớp dữ liệu phục vụ chủ yếu cho việc khai thác nghiệp vụ của các đoàn kiểm toán. Lớp thứ ba là lớp dữ liệu tổng hợp (Curated Data Layer). Tại lớp này, dữ liệu được tổng hợp theo từng lĩnh vực như ngân sách nhà nước, đầu tư công, doanh nghiệp nhà nước, ngân hàng, công nghệ thông tin, tài nguyên môi trường hoặc dịch vụ công trực tuyến. Hệ thống đồng thời xây dựng các chỉ số, các bảng dữ liệu tổng hợp và các mô hình dữ liệu chuyên ngành nhằm phục vụ trực tiếp cho hoạt động phân tích. Lớp cuối cùng là lớp dữ liệu phân tích (Analytics Layer). Đây là lớp dữ liệu phục vụ trực tiếp cho các công cụ phân tích dữ liệu lớn, Dashboard, trí tuệ nhân tạo và các mô hình học máy. Toàn bộ dữ liệu tại lớp này đã được tối ưu hóa cho việc khai thác, giúp giảm đáng kể thời gian xử lý của các công cụ phân tích và nâng cao hiệu quả vận hành của hệ thống. Việc phân chia thành nhiều lớp dữ liệu mang lại nhiều lợi ích quan trọng. Thứ nhất, dữ liệu gốc luôn được bảo toàn, giúp bảo đảm tính toàn vẹn của bằng chứng kiểm toán. Thứ hai, dữ liệu được xử lý theo từng giai đoạn giúp nâng cao chất lượng dữ liệu và giảm thiểu sai sót. Thứ ba, việc tách riêng lớp dữ liệu phân tích giúp tối ưu hóa hiệu năng của các hệ thống báo cáo và trí tuệ nhân tạo mà không ảnh hưởng đến dữ liệu gốc. 3.2. Hệ thống Metadata, Data Catalog và Data Lineage Một thành phần quan trọng khác của mô hình cơ sở dữ liệu là hệ thống Metadata và Data Catalog. Metadata được hiểu là tập hợp các thông tin mô tả về dữ liệu như tên dữ liệu, ý nghĩa nghiệp vụ, kiểu dữ liệu, nguồn dữ liệu, đơn vị quản lý, thời điểm cập nhật và quy tắc khai thác. Trong khi đó, Data Catalog đóng vai trò như "danh mục dữ liệu" của toàn ngành Kiểm toán nhà nước. Thông qua Data Catalog, kiểm toán viên có thể nhanh chóng tìm kiếm dữ liệu cần sử dụng mà không phải biết chính xác dữ liệu đang được lưu trữ ở đâu hoặc thuộc đơn vị nào quản lý. Bên cạnh Metadata, hệ thống cũng cần quản lý Data Lineage nhằm theo dõi toàn bộ quá trình hình thành và biến đổi của dữ liệu. Mỗi tập dữ liệu đều được ghi nhận lịch sử từ thời điểm tiếp nhận, quá trình chuẩn hóa, các lần chỉnh sửa, các mô hình phân tích đã sử dụng cũng như các báo cáo được tạo ra từ tập dữ liệu đó. Data Lineage giúp nâng cao tính minh bạch, tăng khả năng kiểm chứng và hỗ trợ rất hiệu quả cho việc kiểm soát chất lượng dữ liệu. 3.3. Tích hợp và kết nối với các hệ thống thông tin bên ngoài Để nâng cao khả năng khai thác dữ liệu, mô hình cơ sở dữ liệu cần được thiết kế theo hướng tích hợp với các hệ thống thông tin bên ngoài thông qua nền tảng chia sẻ dữ liệu quốc gia. Thay vì lưu trữ hoàn toàn mọi dữ liệu tại Kiểm toán nhà nước, hệ thống có thể kết hợp giữa dữ liệu được lưu trữ nội bộ và dữ liệu được truy cập theo thời gian thực từ các cơ sở dữ liệu quốc gia hoặc cơ sở dữ liệu của các bộ, ngành. Cách tiếp cận này giúp giảm đáng kể chi phí lưu trữ, đồng thời bảo đảm dữ liệu luôn được cập nhật mới nhất. 4. Ý nghĩa và định hướng khai thác mô hình trong hoạt động kiểm toán Mô hình cơ sở dữ liệu được đề xuất không chỉ phục vụ các cuộc kiểm toán hiện tại mà còn hướng tới mục tiêu xây dựng tài sản dữ liệu lâu dài của Kiểm toán nhà nước. Khi số lượng cuộc kiểm toán ngày càng tăng, khối lượng dữ liệu được tích lũy sẽ ngày càng lớn và trở thành nguồn tri thức quan trọng để phát triển các mô hình đánh giá rủi ro, lựa chọn chuyên đề kiểm toán, phát hiện gian lận và ứng dụng trí tuệ nhân tạo. Đây sẽ là nền tảng quan trọng để Kiểm toán nhà nước từng bước chuyển đổi từ phương thức kiểm toán dựa trên hồ sơ sang mô hình kiểm toán dựa trên dữ liệu, phù hợp với xu thế phát triển của các Cơ quan Kiểm toán tối cao trên thế giới và định hướng chuyển đổi số của Việt Nam.

Kiểm toán ghi nhận chi chuyển giao theo IPSAS 48: rủi ro, bằng chứng và hàm ý cho Việt Nam

IPSAS 48, có hiệu lực từ kỳ báo cáo bắt đầu ngày 01/01/2026, ghi nhận chi chuyển giao theo quyền và nghĩa vụ của bên cấp. Bài viết xem xét chuẩn mực từ góc độ kiểm toán báo cáo tài chính, tập trung vào rủi ro phân loại sai, sai kỳ, bỏ sót dự phòng hoặc nợ và chưa giảm tài sản quyền chuyển giao. Phân tích nội dung và bốn tình huống được dùng để xác định cơ sở dẫn liệu, dấu hiệu rủi ro và bằng chứng. Phê duyệt, giải ngân và chi phí có thể thuộc các kỳ khác nhau; kiểm toán viên cần xem xét tính thực thi, nghĩa vụ hiện tại, nghiệm thu và thanh toán sau kỳ. Bài viết đề xuất ma trận rủi ro – thủ tục, coi IPSAS 48 là tham chiếu quốc tế chứ không phải quy định tự động áp dụng tại Việt Nam. Từ khóa: IPSAS 48; kiểm toán chi chuyển giao; rủi ro kiểm toán; bằng chứng kiểm toán; kế toán khu vực công. 1. Đặt vấn đề Các khoản cấp kinh phí, hỗ trợ chương trình và chuyển giao tài sản thường có hồ sơ phân tán giữa bên cấp, bên nhận và cơ quan quản lý ngân sách. Đã giải ngân chưa chắc là chi phí kỳ này; chưa thanh toán cũng không loại trừ nghĩa vụ. Vì vậy, kiểm toán cần nhận diện cả nguy cơ ghi chi phí quá sớm khi quyền còn hiệu lực và nguy cơ bỏ sót chi phí, nợ phải trả khi bên nhận đã hoàn thành. IPSAS 48 – Chi chuyển giao, ban hành năm 2023, có hiệu lực từ 01/01/2026 và cho phép áp dụng sớm (IPSASB, 2023). Chuẩn mực xác định khi nào bên cấp ghi chi phí, tài sản quyền chuyển giao hoặc nợ phải trả. Bài viết đặt câu hỏi: các quy tắc này tạo ra rủi ro sai sót nào và kiểm toán viên cần bằng chứng gì để kết luận? Bốn tình huống được phân tích theo cơ sở dẫn liệu nhằm đề xuất thủ tục kiểm toán cho các giao dịch chuyển giao. 2. Quy tắc ghi nhận và trọng tâm kiểm toán theo IPSAS 48 2.1. Phân định chi chuyển giao và thỏa thuận ràng buộc Chi chuyển giao phát sinh khi bên cấp cung cấp nguồn lực mà không trực tiếp nhận lại nguồn lực tương ứng; một số giao dịch, như phúc lợi xã hội theo IPSAS 42, thuộc chuẩn mực khác. Kiểm toán viên cần xét bản chất, không chỉ căn cứ tên khoản chi, nguồn kinh phí hay quyết định phê duyệt. Phân loại sai có thể dẫn đến áp dụng sai tiêu chí ghi nhận và công bố (IPSASB, 2023). Thỏa thuận ràng buộc tạo quyền, nghĩa vụ có thể thực thi bằng cơ chế pháp lý hoặc tương đương. Tên gọi hợp đồng hay quyết định chưa đủ để kết luận. Cần kiểm tra điều khoản hoàn trả, chế tài, quyền yêu cầu thực hiện, tập quán và bối cảnh pháp lý. Dự toán xác nhận thẩm quyền ngân sách nhưng không tự chứng minh quyền hay nghĩa vụ kế toán đã phát sinh. 2.2. Hai mô hình ghi nhận và hệ quả kiểm toán Nếu không có thỏa thuận ràng buộc, bên cấp đánh giá theo IPSAS 19 liệu đã có nghĩa vụ pháp lý hoặc ngầm định, dòng nguồn lực ra có khả năng xảy ra và giá trị ước tính đáng tin cậy hay chưa. Rủi ro là bỏ sót hoặc ghi sai kỳ dự phòng. Kiểm toán viên kiểm tra cam kết, thông lệ, công bố, hồ sơ pháp lý và giả định ước tính. Nếu chưa có nghĩa vụ, chi phí chỉ ghi khi bên cấp mất quyền kiểm soát nguồn lực (IPSASB, 2026). Với thỏa thuận ràng buộc, việc ký kết khi hai bên chưa thực hiện không tự tạo tài sản, nợ hay chi phí. Bên cấp chuyển trước thì ghi tài sản quyền còn hiệu lực; bên nhận thực hiện trước thì ghi chi phí và nợ tương ứng. Rủi ro là ghi hết khoản ứng trước thành chi phí, không giảm tài sản theo tiến độ hoặc bỏ sót nợ. Kiểm toán cần kiểm tra quyền thực thi, tiến độ, nghiệm thu và thanh toán sau kỳ (IPSASB, 2023, 2026). 3. Phương pháp nghiên cứu Bài viết phân tích IPSAS 48 và IPSAS 19 theo điều kiện giao dịch, sự kiện ghi nhận, khoản mục và công bố. Bốn tình huống được mã hóa theo tính ràng buộc và thứ tự thực hiện; kết quả được ánh xạ với rủi ro sai sót, cơ sở dẫn liệu và bằng chứng. Khung tham chiếu gồm đánh giá rủi ro theo ISA 315 (Revised 2019) và nguyên tắc bằng chứng trong ISA 500; các thủ tục gợi ý không thay thế xét đoán nghề nghiệp hoặc quy định trong nước (International Auditing and Assurance Standards Board [IAASB], 2019, 2025). Số liệu chỉ nhằm minh họa. 4. Rủi ro sai sót và đáp ứng kiểm toán 4.1. Bốn tình huống và thủ tục trọng tâm Tình huống A – không ràng buộc, chưa có nghĩa vụ. C phê duyệt hỗ trợ 800 triệu đồng ngày 01/11; quyết định có thể hủy, C chuyển tiền ngày 20/12. Rủi ro là ghi chi phí quá sớm tại ngày phê duyệt. Kiểm toán viên kiểm tra khả năng hủy, cam kết đã công bố và chứng từ chuyển tiền; phê duyệt ngân sách không tự chứng minh nghĩa vụ hiện tại. Tình huống B – không ràng buộc, có nghĩa vụ hiện tại. C công bố hỗ trợ 500 triệu đồng ngày 01/11; giả định đã tạo nghĩa vụ ngầm định và ước tính đáng tin cậy. C ghi chi phí, dự phòng rồi thanh toán ngày 15/12. Rủi ro là bỏ sót dự phòng hoặc ghi chi phí hai lần. Kiểm toán viên đối chiếu thông báo, thông lệ, hồ sơ pháp lý, giả định ước tính và thanh toán sau kỳ. Tình huống C – ràng buộc, bên cấp chuyển trước. C chuyển 1.200 triệu đồng cho D thực hiện ba đợt đào tạo, hai đợt được nghiệm thu đến 31/12. C ghi chi phí 800 triệu đồng và tài sản quyền còn 400 triệu đồng. Rủi ro là ghi toàn bộ tiền ứng trước thành chi phí hoặc không giảm tài sản đã hết quyền. Kiểm toán viên kiểm tra điều khoản hoàn trả, nghiệm thu, sản phẩm, phân bổ giá trị và xác nhận số dư với bên nhận. Tình huống D – ràng buộc, bên nhận thực hiện trước. D hoàn thành giai đoạn trị giá 200 triệu đồng, C chưa thanh toán. C ghi chi phí và nợ 200 triệu đồng. Rủi ro là bỏ sót nghĩa vụ. Kiểm toán viên kiểm tra nghiệm thu, điều kiện thanh toán, khoản chi sau kỳ và hồ sơ tìm kiếm nợ chưa ghi nhận. Bảng 1: Ánh xạ tình huống với rủi ro và đáp ứng kiểm toán Tình huống Rủi ro/cơ sở dẫn liệu Đáp ứng kiểm toán gợi ý A – phê duyệt, chưa có nghĩa vụ Chi phí quá sớm; đúng kỳ Kiểm tra khả năng hủy, cam kết đã công bố và ngày chuyển tiền. B – có nghĩa vụ, đã trả Thiếu dự phòng; ghi chi phí hai lần Kiểm tra nghĩa vụ ngầm định, ước tính và tất toán sau thanh toán. C – chuyển trước Chi phí vượt mức; tài sản quyền bị ghi thiếu Đối chiếu thỏa thuận, nghiệm thu từng đợt và số dư quyền còn lại. D – bên nhận làm trước Bỏ sót nợ; sai kỳ chi phí Kiểm tra nghiệm thu, khoản trả sau kỳ và tìm kiếm nợ chưa ghi nhận. Lệnh chi xác nhận dòng tiền nhưng không tự chứng minh tính ràng buộc, nghĩa vụ đã hoàn thành hay giá trị tài sản quyền còn lại. Thủ tục cần hướng vào rủi ro cụ thể, kết hợp hồ sơ pháp lý, xác nhận bên nhận, nghiệm thu và sự kiện sau ngày báo cáo. 4.2. Ma trận bằng chứng và thủ tục kiểm toán Bằng chứng cần phù hợp, đáng tin cậy và đầy đủ; hồ sơ do đơn vị tự lập cần được đối chiếu. Quyết định phê duyệt không thay thế hợp đồng hay bằng chứng thực hiện. Báo cáo của bên nhận cần đối chiếu với nghiệm thu, sản phẩm hoặc xác nhận phù hợp. Với nghĩa vụ ngầm định, kiểm tra thông lệ và thông tin đã công bố. Bảng 2 gắn từng xét đoán với thủ tục trọng tâm. Bảng 2. Hồ sơ và thủ tục kiểm toán gợi ý Xét đoán Bằng chứng cần thu thập Thủ tục kiểm toán gợi ý Phạm vi, chủ thể Quyết định, thỏa thuận, mã giao dịch Đọc hồ sơ, đối chiếu danh sách chi và kiểm tra phân loại. Tính ràng buộc Chế tài, hoàn trả, căn cứ pháp lý Kiểm tra điều khoản; khi cần, tham vấn pháp lý hoặc xác nhận. Nghĩa vụ trước thanh toán Cam kết, thông lệ, công bố, hồ sơ dự phòng Rà soát biên bản, thông tin công khai và đánh giá ước tính. Tiến độ, nghiệm thu Chứng từ, sản phẩm, biên bản theo giai đoạn Quan sát/kiểm tra hồ sơ, xác nhận bên nhận, tái tính phân bổ. Số dư cuối kỳ Bảng đối chiếu quyền, nghĩa vụ, thanh toán Kiểm tra cut-off, sự kiện sau kỳ và tính đầy đủ thuyết minh. 5. Hàm ý đối với kiểm toán khu vực công Việt Nam IPSAS 48 là chuẩn mực quốc tế; áp dụng tại Việt Nam phải căn cứ chế độ kế toán có hiệu lực. Kiểm toán viên trước hết xác định tiêu chí lập báo cáo mà đơn vị áp dụng, rồi đánh giá sai lệch theo tiêu chí đó. IPSAS 48 có thể hỗ trợ phân tích và hoàn thiện hướng dẫn, nhưng không tự tạo căn cứ kết luận vi phạm khi chưa được nội luật hóa (Bộ Tài chính, 2024, 2025a, 2025b; Quốc hội, 2025). Kiểm toán nhà nước và kiểm toán độc lập có thể đưa giao dịch chuyển giao vào đánh giá rủi ro, rồi: lập danh sách khoản cấp theo đối tượng và nguồn; đối chiếu quyết định với thỏa thuận; rà soát khoản chi gần ngày khóa sổ; kiểm tra nghiệm thu; xác nhận với bên nhận khi phù hợp; tìm nghĩa vụ chưa ghi nhận; tái tính tài sản quyền, dự phòng và nợ; kiểm tra thuyết minh. Phạm vi thủ tục căn cứ trọng yếu và rủi ro, không áp dụng máy móc cùng một chương trình cho mọi khoản tài trợ. Đơn vị cần lưu hồ sơ theo từng thỏa thuận và theo dõi riêng giải ngân, nghĩa vụ hoàn thành, quyền còn hiệu lực. Cơ quan kiểm toán có thể dùng sai lệch để nhận diện điểm yếu kiểm soát và nhu cầu hướng dẫn. Kiểm toán tài chính không thay thế đánh giá hiệu quả xã hội; tác động chương trình cần chỉ tiêu phi tài chính. Do tình huống là giả định, nghiên cứu tiếp theo cần thử nghiệm ma trận trên hồ sơ thực tế. 6. Kết luận IPSAS 48 chuyển trọng tâm kiểm toán từ chứng từ chi sang quyền, nghĩa vụ, tiến độ và kỳ ghi nhận. Các tình huống chỉ ra rủi ro về phân loại, tính đầy đủ, đúng kỳ và đo lường. Ma trận nối rủi ro với bằng chứng, thủ tục và tiêu chí pháp lý tại Việt Nam, hỗ trợ kiểm toán báo cáo tài chính công và hoàn thiện hướng dẫn kế toán. Tài liệu tham khảo Bộ Tài chính. (2024). Thông tư số 24/2024/TT-BTC ngày 17/4/2024 hướng dẫn Chế độ kế toán hành chính, sự nghiệp. https://congbao.chinhphu.vn/van-ban/thong-tu-so-24-2024-tt-btc-41775.htm; Bộ Tài chính. (2025a). Thông tư số 46/2025/TT-BTC ngày 20/6/2025 sửa đổi, bổ sung, bãi bỏ các thông tư trong lĩnh vực kế toán, kiểm toán. https://chinhphu.vn/?classid=0&docid=214192&pageid=27160; Bộ Tài chính. (2025b). Thông tư số 108/2025/TT-BTC ngày 14/11/2025 hướng dẫn lập báo cáo tài chính hợp nhất của đơn vị kế toán hành chính, sự nghiệp. https://vanban.chinhphu.vn/?classid=1&docid=216119&pageid=27160&typegroupid=6; International Public Sector Accounting Standards Board. (2023). IPSAS 48, Transfer Expenses. https://www.ipsasb.org/publications/ipsas-48-transfer-expenses; International Public Sector Accounting Standards Board. (2026). 2026 Handbook of International Public Sector Accounting Standards Board Pronouncements. https://www.ipsasb.org/publications/2026-handbook-international-public-sector-accounting-standards-board-pronouncements; International Auditing and Assurance Standards Board. (2019). ISA 315 (Revised 2019): Identifying and Assessing the Risks of Material Misstatement. https://www.iaasb.org/publications/isa-315-revised-2019-identifying-and-assessing-risks-material-misstatement; International Auditing and Assurance Standards Board. (2025). 2025 Handbook of International Quality Management, Auditing, Review, Other Assurance, and Related Services Pronouncements. https://www.iaasb.org/publications/2025-handbook-international-quality-management-auditing-review-other-assurance-and-related-services; Quốc hội. (2025). Luật Ngân sách nhà nước số 89/2025/QH15 ngày 25/6/2025. https://vanban.chinhphu.vn/?classid=1&docid=214601&orggroupid=1&pageid=27160.

Bảo đảm kết hợp thông tin bền vững theo ISSA 5000: từ thiết kế hợp đồng đến minh bạch kết luận

ISSA 5000 cho phép kết hợp bảo đảm hợp lý và bảo đảm giới hạn đối với những phần thông tin bền vững khác nhau trong một hợp đồng. Sự linh hoạt này đặt ra rủi ro lựa chọn phạm vi thiếu khách quan, không tương xứng giữa bằng chứng và kết luận, hoặc gây hiểu nhầm về mức độ tin cậy. Thông qua phân tích chuẩn mực và hướng dẫn triển khai của IAASB, bài viết làm rõ điều kiện chấp nhận, sự khác biệt trong thực hiện và đề xuất khung đánh giá bốn tiêu chí: mục đích hợp lý, phạm vi thích hợp, cơ sở bằng chứng và minh bạch kết luận. Khung phân tích cung cấp gợi ý vận dụng trong thực hành bảo đảm thông tin bền vững tại Việt Nam. Từ khóa: ISSA 5000; bảo đảm kết hợp; bảo đảm hợp lý; bảo đảm giới hạn; báo cáo bền vững. 1. Đặt vấn đề Thông tin bền vững ngày càng được sử dụng trong quyết định của nhà đầu tư, chủ nợ và các bên liên quan. Tuy nhiên, khả năng đo lường và kiểm chứng không đồng nhất: lượng điện tiêu thụ có thể đối chiếu với hóa đơn, còn phát thải chuỗi giá trị hoặc tác động xã hội có thể phụ thuộc vào ước tính và dữ liệu bên ngoài. Vì vậy, nhu cầu bảo đảm độc lập không nhất thiết đòi hỏi một mức bảo đảm giống nhau cho mọi chỉ tiêu. ISSA 5000 do Hội đồng Chuẩn mực Kiểm toán và Dịch vụ bảo đảm quốc tế (IAASB) ban hành tháng 11/2024 cho phép một hợp đồng kết hợp bảo đảm hợp lý và bảo đảm giới hạn đối với các phần thông tin khác nhau. Cơ chế này nảy sinh ba câu hỏi: căn cứ nào biện minh cho hai mức bảo đảm; việc đánh giá rủi ro, thu thập bằng chứng và kết luận khác biệt ra sao; và làm thế nào ngăn ngừa người đọc hiểu nhầm toàn bộ báo cáo đều được bảo đảm ở mức cao nhất? Bằng phương pháp phân tích văn bản chuẩn mực và hướng dẫn triển khai, bài viết liên kết các yêu cầu về chấp nhận hợp đồng, thực hiện công việc và báo cáo kết quả, từ đó đề xuất khung đánh giá dành cho hợp đồng bảo đảm kết hợp tại Việt Nam. 2. Điều kiện chấp nhận và thiết kế hợp đồng bảo đảm kết hợp Điều kiện đầu tiên là mục đích hợp lý của hợp đồng. Các đoạn 75–79 ISSA 5000 yêu cầu xem xét đối tượng, tiêu chí áp dụng, trách nhiệm các bên và khả năng thu thập bằng chứng. Đoạn 80 đòi hỏi hợp đồng hữu ích, không gây hiểu nhầm và có phạm vi thích hợp; riêng bảo đảm giới hạn phải đạt mức bảo đảm có ý nghĩa. Hướng dẫn A208 lưu ý cần xem xét căn cứ biện minh cho việc áp dụng các mức bảo đảm khác nhau. Do đó, dữ liệu chưa hoàn thiện không tự động là lý do chuyển một chỉ tiêu sang bảo đảm giới hạn. Người hành nghề phải xem xét khả năng thu thập đủ bằng chứng thích hợp và giá trị của kết luận đối với người sử dụng. Nếu điều kiện tiên quyết không được đáp ứng, việc hạ mức bảo đảm không khắc phục được bản chất vấn đề. Điều kiện thứ hai là phạm vi rõ ràng và thích hợp. Đoạn 85(a) yêu cầu văn bản thỏa thuận nhận diện thông tin trong và ngoài phạm vi, ranh giới báo cáo, tiêu chí áp dụng và phần thông tin thuộc từng mức bảo đảm. Trong cùng báo cáo bền vững có thể tồn tại thông tin được bảo đảm hợp lý, được bảo đảm giới hạn và không thuộc hợp đồng; người sử dụng cần phân biệt ba nhóm này. Rủi ro phát sinh khi doanh nghiệp chỉ chọn chỉ tiêu tích cực, dễ kiểm chứng, nhưng loại trừ sự cố môi trường hay lao động có ý nghĩa. Hướng dẫn IAASB (2025, đoạn 168) cảnh báo việc chọn phần thông tin dễ bảo đảm hoặc tạo hình ảnh thuận lợi nhìn chung không thích hợp. Tuy nhiên, phạm vi hẹp không đương nhiên bị bác bỏ nếu có mục đích hợp lý, đáp ứng điều kiện tiên quyết và không gây hiểu nhầm. Đoạn 87 còn quy định không được chuyển từ bảo đảm hợp lý xuống bảo đảm giới hạn khi thiếu lý do hợp lý. Quy định này hạn chế việc thay đổi điều khoản để tránh kết quả bất lợi. Tại Việt Nam, doanh nghiệp nên chuẩn bị danh mục thông tin, tiêu chí và nguồn bằng chứng trước khi lựa chọn mức bảo đảm, thay vì căn cứ chủ yếu vào chi phí dịch vụ. 3. Khác biệt về đánh giá rủi ro, bằng chứng và kết luận ISSA 5000 không coi bảo đảm giới hạn đơn giản là bảo đảm hợp lý với ít thủ tục hơn. Đoạn 103L yêu cầu đánh giá rủi ro sai sót trọng yếu ở cấp độ thông tin công bố đối với bảo đảm giới hạn; đoạn 103R yêu cầu đánh giá ở cấp độ cơ sở dẫn liệu đối với thông tin công bố trong bảo đảm hợp lý. Các đoạn 126L–126R tương ứng quy định thiết kế thủ tục ứng phó với rủi ro ở cấp độ phù hợp. Bảng 1. Khác biệt chủ yếu giữa hai mức bảo đảm theo ISSA 5000 Trong hợp đồng bảo đảm kết hợp, sự khác biệt giữa hai mức bảo đảm không chỉ thể hiện ở phạm vi thủ tục mà còn ở cấp độ đánh giá rủi ro và yêu cầu đối với bằng chứng. Do đó, đối với từng phần thông tin, người hành nghề phải thiết kế và thực hiện công việc tương ứng với mức bảo đảm đã xác định, bảo đảm sự nhất quán giữa đánh giá rủi ro, thủ tục thực hiện, bằng chứng thu thập và kết luận đưa ra (ISSA 5000, đoạn 103L–103R và 126L–126R). Mặc dù bảo đảm giới hạn đòi hỏi ít bằng chứng hơn so với bảo đảm hợp lý, yêu cầu về khả năng thu thập bằng chứng cần thiết vẫn phải được đáp ứng (đoạn 79 và A206L). Khi xuất hiện dấu hiệu sai sót trọng yếu, người hành nghề phải thực hiện các thủ tục bổ sung theo đoạn 148L. Trường hợp không thu thập được đầy đủ bằng chứng thích hợp, cần đánh giá ảnh hưởng của việc giới hạn phạm vi đến kết luận theo các đoạn 203–205, thay vì mặc nhiên hạ mức bảo đảm để tránh đưa ra kết luận có sửa đổi. Sự khác biệt giữa hai mức bảo đảm phải được thể hiện rõ trong báo cáo kết quả. Theo đoạn 190(a), 190(c) và hướng dẫn A542, báo cáo cần xác định cụ thể những phần thông tin thuộc từng mức bảo đảm và phân biệt các kết luận tương ứng. Điều này giúp người sử dụng nhận diện đúng phạm vi và mức độ tin cậy của từng phần thông tin, tránh hiểu nhầm rằng toàn bộ báo cáo bền vững đều được bảo đảm ở mức cao nhất. 4. Khung đánh giá hợp đồng kết hợp và hàm ý đối với Việt Nam Từ các yêu cầu trên, bài viết đề xuất khung bốn tiêu chí nhằm đánh giá tính thích hợp và minh bạch của hợp đồng. Bảng 2. Khung đánh giá đề xuất Mục đích hợp lý là bước sàng lọc: việc dùng hai mức bảo đảm phải được giải thích bằng nhu cầu của người sử dụng và đặc điểm hợp đồng, không chỉ bằng ý muốn xác nhận những thành tích thuận lợi. Tổ chức cung cấp dịch vụ nên lưu vết căn cứ lựa chọn từng mức ngay khi đánh giá chấp nhận hợp đồng. Phạm vi thích hợp giúp nhận diện rủi ro công bố có chọn lọc. Giả sử doanh nghiệp đề nghị bảo đảm hợp lý lượng điện tiết kiệm được, bảo đảm giới hạn số vụ tai nạn lao động nhưng loại trừ sự cố môi trường trọng yếu. Chưa thể kết luận đây là hành vi vi phạm; người hành nghề cần đánh giá nhu cầu thông tin, lý do loại trừ và nguy cơ gây hiểu nhầm. Nếu phạm vi không thích hợp, phải trao đổi điều chỉnh hoặc cân nhắc không chấp nhận hợp đồng. Cơ sở bằng chứng quyết định chất lượng thực chất. Lựa chọn bảo đảm giới hạn không phải giải pháp thay thế bằng chứng thiếu tin cậy. Hồ sơ cần thể hiện rõ rủi ro, thủ tục, kết quả và cách xử lý những dấu hiệu sai sót. Tại Việt Nam, kiểm soát chất lượng xét đoán và hồ sơ thực hiện quan trọng không kém chuẩn hóa mẫu báo cáo. Minh bạch kết luận quyết định khả năng người sử dụng hiểu đúng giá trị bảo đảm. Báo cáo phải phân biệt phần thông tin bảo đảm hợp lý, bảo đảm giới hạn và ngoài phạm vi; tránh mô tả công việc giới hạn như thể đã đạt mức hợp lý. Nếu kết luận bị sửa đổi, cần chỉ rõ phần thông tin và mức bảo đảm bị ảnh hưởng theo đoạn 190(c). Khung được vận dụng tại hai thời điểm: trước khi chấp nhận, đánh giá mục đích, phạm vi và khả năng có bằng chứng; khi hoàn thành, xem xét thủ tục và tính minh bạch của kết luận. Đáng lưu ý, báo cáo công khai chỉ cho phép quan sát phạm vi và cách diễn đạt; để đánh giá chất lượng bằng chứng cần tiếp cận hồ sơ bảo đảm. Hàm ý đối với Việt Nam là ưu tiên khả năng truy vết dữ liệu, lập luận nghề nghiệp và minh bạch báo cáo, thay vì khuyến khích áp dụng hai mức bảo đảm một cách hình thức. Doanh nghiệp cần chuẩn bị nguồn dữ liệu có thể kiểm chứng; tổ chức bảo đảm phải tài liệu hóa căn cứ chia phạm vi; các tổ chức nghề nghiệp có thể hướng dẫn mẫu báo cáo giúp người đọc phân biệt từng kết luận. Như vậy, giá trị của bảo đảm kết hợp không phụ thuộc vào tỷ lệ chỉ tiêu được bảo đảm hợp lý mà vào tính chính đáng của thiết kế, sự tương xứng của bằng chứng và tính minh bạch của kết luận. Khung bốn tiêu chí là điểm khởi đầu để đánh giá thực hành này và phát triển nghiên cứu tiếp theo. Tài liệu tham khảo 1. IAASB (2024). International Standard on Sustainability Assurance 5000: General Requirements for Sustainability Assurance Engagements, IAASB. 2. IAASB (2025). ISSA 5000 Implementation Guide, IAASB.

Kế toán điều tra tại Việt Nam: từ khung lý thuyết đến định hướng hoàn thiện thể chế

Bài viết hệ thống hóa cơ sở lý luận của kế toán điều tra, làm rõ ranh giới giữa kế toán điều tra và kiểm toán, đồng thời phân tích phương pháp nghiệp vụ chủ yếu và thực trạng thể chế liên quan tại Việt Nam. Trên cơ sở tổng hợp tài liệu, phân tích quy phạm pháp luật và đối chiếu với thông lệ nghề nghiệp quốc tế, kết quả cho thấy kế toán điều tra không nên được hiểu thuần túy như một hoạt động “hậu kiểm” nhằm hỗ trợ tố tụng, mà cần được nhìn nhận như một cấu phần của quản trị rủi ro gian lận, quản trị tuân thủ và bảo đảm tính liêm chính của thông tin tài chính. Việt Nam đã có nền tảng pháp lý nhất định thông qua quy định về việc giám định tư pháp trong lĩnh vực tài chính, song vẫn còn khoảng cách đáng kể so với thông lệ quốc tế về chuẩn năng lực, quy trình xử lý chứng cứ số, mức độ chấp nhận kết quả điều tra độc lập và cơ chế phối hợp liên ngành. Từ đó, bài viết đề xuất ba nhóm giải pháp gồm: hoàn thiện khuôn khổ pháp lý cho chứng cứ và giao dịch số; phát triển nguồn nhân lực chuyên sâu gắn với chứng chỉ nghề nghiệp và đầu tư hạ tầng dữ liệu, công nghệ phân tích phục vụ phát hiện gian lận theo hướng chủ động. Từ khóa: Kế toán điều tra; gian lận tài chính; giám định tư pháp; kiểm toán; chứng cứ số. Forensic accounting in Vietnam: From theoretical framework to institutional refinement This paper systematizes the theoretical basis of forensic accounting, distinguishing it from auditing and analyzing the main professional skills as well as current institutional status in Vietnam. Based on a synthesis of documents, analysis of legal norms, and comparison with international professional practices this paper suggest forensic accounting should be viewed not merely as "post-audit" litigation support but as a component of fraud risk management and financial integrity. Despite an existing legal foundation for judicial expertise in the financial sector, there is still significant gaps with international standards regarding competency standards, digital evidence procedures and interdisciplinary coordination. Therefore, the article proposes three groups of solutions: perfecting the legal framework for digital evidence and transactions; developing specialized human resources linked to professional certifications; and investing in data infrastructure and analytical technology to proactively detect fraud. Keywords: Forensic accounting; financial fraud; judicial expertise; auditing; digital evidence. JEL classification: M41, M42, K42 https://doi.org/10.65771/ati-jas.04202607 1. Đặt vấn đề Trong bối cảnh số hóa hoạt động kinh doanh, mở rộng giao dịch xuyên biên giới và gia tăng mức độ tinh vi của tội phạm kinh tế, yêu cầu về các công cụ phát hiện, chứng minh và xử lý gian lận tài chính ngày càng trở nên cấp bách. Những vụ việc thao túng báo cáo tài chính, chuyển giá, biển thủ nội bộ, che giấu tài sản hoặc hợp thức hóa dòng tiền bất hợp pháp cho thấy giới hạn của các cơ chế kiểm soát truyền thống khi phải đối diện với hành vi có chủ đích, được tổ chức bài bản và thường có sự hỗ trợ của công nghệ. Trong hệ thống công cụ đó, kế toán điều tra nổi lên như một lĩnh vực liên ngành kết nối kế toán, kiểm toán, pháp lý, điều tra và phân tích dữ liệu. Khác với hoạt động bảo đảm thông thường vốn tập trung vào mức độ trung thực, hợp lý của báo cáo tài chính, kế toán điều tra hướng đến tái cấu trúc sự kiện, truy vết dòng tiền, xác lập mối liên hệ giữa bằng chứng và hành vi, từ đó hỗ trợ giải quyết tranh chấp hoặc xử lý trách nhiệm pháp lý. Ở Việt Nam, thuật ngữ “kế toán điều tra” chưa được thể chế hóa một cách đầy đủ như một nghề nghiệp độc lập, nhưng nội hàm của nó đã xuất hiện trong thực tiễn giám định tư pháp về tài chính, kế toán, kiểm toán và trong hoạt động xác minh nội bộ của doanh nghiệp. Vì vậy, việc hệ thống hóa khung lý luận, đánh giá thực trạng triển khai và đề xuất định hướng phát triển là cần thiết cả về phương diện học thuật lẫn thực tiễn quản lý. 2. Mục tiêu, câu hỏi và phương pháp nghiên cứu Bài viết hướng tới ba mục tiêu: (i) làm rõ bản chất, phạm vi và nền tảng lý thuyết của kế toán điều tra; (ii) phân tích sự khác biệt giữa kế toán điều tra với kiểm toán truyền thống và các kỹ thuật nghiệp vụ chủ yếu; (iii) đánh giá thực trạng thể chế tại Việt Nam và đề xuất định hướng hoàn thiện. Từ đó, nghiên cứu đặt ra ba câu hỏi: (1) Kế toán điều tra được hình thành trên những cơ sở lý thuyết và yêu cầu nghề nghiệp nào? (2) Những điểm khác biệt cốt lõi giữa kế toán điều tra và kiểm toán truyền thống là gì? (3) Việt Nam cần hoàn thiện những điều kiện nào để phát triển kế toán điều tra theo hướng chuyên nghiệp, có khả năng hỗ trợ quản trị và tố tụng? Về phương pháp, nghiên cứu sử dụng phương pháp định tính với ba kỹ thuật chủ đạo: tổng quan tài liệu học thuật và nghề nghiệp; phân tích quy phạm pháp luật hiện hành của Việt Nam; và đối chiếu, so sánh với một số chuẩn mực, thông lệ nghề nghiệp quốc tế. Cách tiếp cận này phù hợp với mục tiêu xây dựng khung khái niệm, đánh giá thể chế và đề xuất hàm ý chính sách cho bối cảnh Việt Nam. 3. Cơ sở lý luận về kế toán điều tra Kế toán điều tra thường được hiểu là quá trình thu thập, phân tích, diễn giải và trình bày bằng chứng tài chính hoặc phi tài chính có liên quan nhằm phục vụ giải quyết tranh chấp, xử lý gian lận hoặc hỗ trợ tố tụng. Tính chất cốt lõi của lĩnh vực này là định hướng bằng chứng và khả năng đưa kết quả chuyên môn đến ngưỡng chấp nhận trước cơ quan có thẩm quyền hoặc trước các bên tranh chấp. Nếu kiểm toán nhấn mạnh “đảm bảo hợp lý”, thì kế toán điều tra nhấn mạnh “sự thật có thể chứng minh”. Vì vậy, đầu ra của kế toán điều tra không chỉ là phát hiện sai lệch, mà còn bao gồm việc giải thích cơ chế gian lận, xác lập động cơ, cách thức thực hiện, quy mô thiệt hại, chủ thể liên quan và chuỗi bằng chứng hỗ trợ cho kết luận chuyên môn. Sự phát triển của kế toán điều tra gắn liền với nhu cầu kiểm soát gian lận trong nền kinh tế hiện đại. Trong môi trường kinh doanh dựa trên dữ liệu, bằng chứng không còn giới hạn ở sổ sách và chứng từ giấy mà mở rộng sang log hệ thống, siêu dữ liệu tệp, email, tin nhắn, dữ liệu thiết bị, giao dịch điện tử và các dấu vết số khác. Điều này khiến kế toán điều tra ngày càng mang đậm tính liên ngành và đòi hỏi năng lực công nghệ rõ nét hơn trước. 3.1. Các học thuyết nền tảng trong nhận diện gian lận Các mô hình giải thích gian lận giúp nhà nghiên cứu và người thực hành di chuyển từ quan sát hiện tượng sang lý giải căn nguyên hành vi. Trong khuôn khổ bài viết này, bốn nền tảng thường được viện dẫn gồm tam giác gian lận, kim cương gian lận, lý thuyết đại diện và lý thuyết thể chế. Trong thực hành, không nên tuyệt đối hóa bất kỳ mô hình nào. Các học thuyết chỉ có giá trị như khung suy luận để xây dựng giả thuyết điều tra, lựa chọn nguồn bằng chứng và diễn giải bối cảnh phát sinh gian lận. Đặc biệt, đối với các vụ việc có yếu tố tổ chức hoặc công nghệ, việc kết hợp góc nhìn hành vi với góc nhìn thể chế sẽ cho kết quả thuyết phục hơn so với việc chỉ tập trung vào biến động số liệu. 3.2. Ranh giới giữa kế toán điều tra và kiểm toán truyền thống Kế toán điều tra (Forensic Accounting - FA) là một lĩnh vực chuyên sâu kết hợp kiến thức kế toán, kỹ năng kiểm toán, kỹ thuật điều tra và kiến thức pháp luật nhằm phát hiện, điều tra và phòng ngừa gian lận cùng các sai phạm tài chính. Khác với kiểm toán truyền thống, kế toán điều tra không chỉ dừng ở việc xác định tính tuân thủ mà còn chủ động phát hiện các hành vi gian lận tài chính, xác định mức độ thiệt hại và thu thập bằng chứng phục vụ các thủ tục pháp lý. Điểm khác biệt cốt lõi là kế toán điều tra không dừng lại ở việc chỉ ra sự hiện diện của sai lệch trọng yếu, mà hướng tới chứng minh mối liên hệ giữa bằng chứng và ý chí thực hiện hành vi. Bởi vậy, ngoài chứng từ kế toán, người làm kế toán điều tra còn phải khai thác dữ liệu ngoại vi như email, quyền truy cập hệ thống, lịch sử chỉnh sửa tệp, nhật ký phê duyệt, cấu trúc sở hữu có liên quan và các giao dịch qua bên thứ ba. 4. Phương pháp tiếp cận và kỹ thuật nghiệp vụ hiện đại Quy trình kế toán điều tra thường bắt đầu từ giai đoạn xác lập predication, tức là xác định có căn cứ hợp lý để nghi ngờ gian lận hoặc vi phạm hay không. Sau đó là các bước lập giả thuyết, xác định nguồn dữ liệu, bảo toàn bằng chứng, phân tích giao dịch, phỏng vấn đối tượng liên quan, lượng hóa thiệt hại và lập báo cáo điều tra. Việc thiết kế quy trình không chỉ nhằm phát hiện gian lận mà còn phải bảo đảm khả năng sử dụng kết quả về sau trong giải quyết tranh chấp hoặc tố tụng. Trong môi trường số, bộ công cụ nghiệp vụ của kế toán điều tra đã mở rộng đáng kể. Thay vì chỉ sử dụng chọn mẫu truyền thống, nhiều cuộc điều tra áp dụng kiểm tra toàn bộ tập dữ liệu kết hợp với kỹ thuật phân tầng rủi ro, phát hiện ngoại lệ và đối chiếu chéo nguồn dữ liệu. - Phân tích dữ liệu toàn bộ tập (full-population testing): sử dụng các công cụ phân tích để quét toàn bộ nhật ký giao dịch, đối soát dữ liệu chủ và nhận diện mẫu bất thường. - Phân tích siêu dữ liệu và chứng cứ số: kiểm tra thời điểm tạo lập, sửa đổi, thiết bị truy cập, quyền người dùng, lịch sử phê duyệt để làm rõ khả năng giả mạo hoặc can thiệp hồ sơ. - Kỹ thuật thống kê và phân tích định lượng: vận dụng định luật Benford, so sánh hệ số quy mô tương đối, phân tích ngoại lệ, phân tích mạng giao dịch và liên kết đối tượng. - Truy vết tài sản và dòng tiền: tái dựng lộ trình tiền, xác định tài khoản trung gian, chủ thể hưởng lợi cuối cùng và tài sản chuyển dịch qua nhiều lớp giao dịch. - Phỏng vấn điều tra: thiết kế trình tự phỏng vấn theo mức độ liên quan của đối tượng, kết hợp tâm lý học hành vi với chiến lược đối chiếu chứng cứ. Tuy nhiên, công nghệ không thay thế vai trò phán đoán chuyên môn. Dữ liệu chỉ cung cấp tín hiệu; còn việc chuyển tín hiệu thành chứng cứ có giá trị đòi hỏi hiểu biết về quy trình nghiệp vụ, pháp lý chứng cứ, động cơ hành vi và bối cảnh tổ chức. Đây là lý do kế toán điều tra ngày càng được xem là nghề nghiệp có sự kết hợp giữa tài chính, pháp lý và khoa học dữ liệu. 5. Thực trạng thể chế và khả năng triển khai tại Việt Nam Ở Việt Nam, nội hàm về kế toán điều tra hiện nay được phản ánh thông qua hoạt động giám định tư pháp trong lĩnh vực tài chính - kế toán. Khung pháp lý điều chỉnh lĩnh vực này đã được hoàn thiện theo hướng đồng bộ và cập nhật với việc ban hành Luật Giám định tư pháp 2025, trên cơ sở kế thừa và phát triển từ Luật Giám định tư pháp 2012 và Luật sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật Giám định tư pháp 2020. Theo quy định của pháp luật hiện hành, giám định tư pháp là hoạt động do người giám định thực hiện, sử dụng kiến thức chuyên môn cùng với phương tiện, phương pháp khoa học, kỹ thuật và nghiệp vụ để đưa ra kết luận chuyên môn về những vấn đề có liên quan đến hoạt động tố tụng hoặc theo yêu cầu giám định theo quy định của pháp luật. Trong lĩnh vực tài chính, hệ thống văn bản hướng dẫn thi hành, tiêu biểu là Thông tư 40/2022/TT-BTC và các văn bản sửa đổi, bổ sung (nếu có) nhằm bảo đảm sự phù hợp với Luật Giám định tư pháp 2025, đã góp phần cụ thể hóa phạm vi giám định, tiêu chuẩn chuyên môn, cũng như quy trình và phương thức thực hiện. Nhìn chung, khuôn khổ pháp lý điều chỉnh các hoạt động hỗ trợ điều tra, xác minh và đưa ra kết luận chuyên môn trong lĩnh vực tài chính - kế toán đã được thiết lập theo hướng tương đối đầy đủ, thống nhất và tiệm cận thông lệ quốc tế. Tuy nhiên, xét trên phương diện học thuật và thực tiễn nghề nghiệp, thuật ngữ “kế toán điều tra” (forensic accounting) hiện vẫn chưa được chính thức ghi nhận như một lĩnh vực chuyên môn độc lập trong hệ thống pháp luật Việt Nam. Các hoạt động có bản chất tương đồng chủ yếu đang được thực hiện phân tán dưới danh nghĩa giám định tư pháp, kiểm toán, thanh tra và điều tra tài chính. Điều này cho thấy khoảng trống nhất định trong việc định danh, chuẩn hóa và phát triển một lĩnh vực chuyên môn có tính liên ngành, tích hợp giữa kế toán, kiểm toán và pháp luật nhằm đáp ứng yêu cầu ngày càng cao của công tác phòng, chống gian lận và tội phạm kinh tế. Dưới góc độ thực thi, kế toán điều tra ở Việt Nam đang xuất hiện dưới ba hình thức chính: (i) hỗ trợ cơ quan tiến hành tố tụng trong các vụ án kinh tế, tham nhũng, thuế, chứng khoán, ngân hàng; (ii) hoạt động xác minh nội bộ, điều tra tuân thủ hoặc chống gian lận trong doanh nghiệp, tổ chức tín dụng; và (iii) hỗ trợ giải quyết tranh chấp dân sự, thương mại, lao động, hôn nhân gia đình liên quan đến tài sản và nghĩa vụ tài chính. Khoảng cách giữa Việt Nam và thông lệ quốc tế thể hiện ở bốn khía cạnh: Thứ nhất, chưa có bộ chuẩn năng lực nghề nghiệp đủ rõ cho vai trò kế toán điều tra; thứ hai, cơ chế phối hợp giữa chuyên gia tài chính, chuyên gia công nghệ và cơ quan tố tụng chưa thật sự đồng bộ; thứ ba, năng lực xử lý giao dịch trên nền tảng số, tài sản mã hóa và chứng cứ điện tử còn chưa đồng đều giữa các chủ thể thực thi; thứ tư, doanh nghiệp Việt Nam nói chung vẫn thiên về xử lý hậu quả hơn là xây dựng năng lực điều tra nội bộ và quản trị gian lận theo hướng phòng ngừa. 6. Thảo luận thách thức và định hướng phát triển 6.1. Những thách thức nổi bật Thách thức thứ nhất là vấn đề nhận thức. Không ít doanh nghiệp vẫn xem điều tra gian lận là hoạt động chỉ cần triển khai khi đã phát sinh vụ việc nghiêm trọng, trong khi giá trị lớn nhất của kế toán điều tra lại nằm ở khả năng thiết kế kiểm soát, nhận diện sớm tín hiệu bất thường và củng cố văn hóa tuân thủ. Thách thức thứ hai là tốc độ biến đổi công nghệ. Giao dịch trên nền tảng điện tử, điện toán đám mây, hệ sinh thái thanh toán đa lớp và tài sản số làm thay đổi bản chất bằng chứng, phương thức che giấu và nhịp độ dịch chuyển tài sản. Nếu thiếu công cụ phân tích dữ liệu, điều tra viên rất dễ bỏ sót chuỗi giao dịch hoặc không chứng minh được liên kết giữa các chủ thể. Thách thức thứ ba là chất lượng nguồn nhân lực. Kế toán điều tra đòi hỏi khả năng tích hợp ba nhóm năng lực: tài chính - kế toán; pháp lý - chứng cứ; và dữ liệu - công nghệ. Sự thiếu hụt nhân lực có đủ 3 nhóm nhân lực này khiến nhiều cuộc xác minh dừng ở mức phát hiện sai lệch, chưa đạt tới ngưỡng điều tra có khả năng bảo vệ trước phản biện pháp lý. 6.2. Hàm ý chính sách và giải pháp Một là, hoàn thiện khuôn khổ pháp lý theo hướng ghi nhận rõ hơn vai trò của hoạt động điều tra tài chính độc lập, chuẩn hóa yêu cầu đối với chứng cứ số và có hướng dẫn xử lý đối với các giao dịch tài sản số, giao dịch xuyên biên giới, ủy quyền điện tử và các cấu trúc sở hữu phức tạp. Hai là, phát triển hệ sinh thái đào tạo và chứng chỉ nghề nghiệp. Việt Nam cần xây dựng chương trình đào tạo liên ngành ở bậc đại học, sau đại học và bồi dưỡng chuyên môn ngắn hạn cho đội ngũ kế toán, kiểm toán, luật sư, điều tra viên và cán bộ tuân thủ. Việc tham chiếu các chứng chỉ nghề nghiệp quốc tế nên được coi là giải pháp chuyển tiếp để nâng chuẩn năng lực thực hành. Ba là, đầu tư hạ tầng công nghệ phục vụ điều tra. Các tổ chức có rủi ro gian lận cao cần tăng cường kho dữ liệu tập trung, cơ chế lưu vết nghiệp vụ, cảnh báo giao dịch bất thường, công cụ phân tích mạng quan hệ và kỹ thuật phân tích log, qua đó chuyển dần từ mô hình phản ứng sau sự cố sang mô hình dự báo và phòng ngừa. Bốn là, tăng cường quản trị doanh nghiệp và cơ chế phối hợp liên ngành. Kế toán điều tra chỉ phát huy hiệu quả khi gắn với hệ thống tố cáo nội bộ, bảo vệ người tố cáo, kiểm soát xung đột lợi ích, giám sát của hội đồng quản trị/ban kiểm soát và cơ chế phối hợp giữa doanh nghiệp, kiểm toán, luật sư, cơ quan quản lý và cơ quan tiến hành tố tụng. Kết luận Kế toán điều tra là một lĩnh vực có giá trị học thuật và ứng dụng cao trong bối cảnh nền kinh tế vận hành ngày càng dựa vào dữ liệu, công nghệ và các cấu trúc giao dịch phức tạp. Cốt lõi của lĩnh vực này không chỉ là kiểm tra số liệu, mà là tái dựng sự kiện tài chính theo chuẩn bằng chứng có thể chấp nhận trong quản trị hoặc trước pháp luật. Đối với Việt Nam, mặc dù chế định giám định tư pháp trong lĩnh vực tài chính đã tạo ra nền tảng pháp lý quan trọng, nhưng để hình thành một hệ sinh thái kế toán điều tra thực sự chuyên nghiệp vẫn cần những bước tiến về thể chế, nhân lực và công nghệ. Vì vậy, cần xem kế toán điều tra như một mắt xích của quản trị rủi ro gian lận và bảo đảm liêm chính tài chính, thay vì chỉ là công cụ xử lý sau vi phạm. Ý nghĩa thực tiễn của bài viết là gợi mở một lộ trình chuyển đổi từ “phản ứng” sang “phòng ngừa chủ động”, trong đó vai trò của dữ liệu, chứng cứ số và năng lực liên ngành trở thành điều kiện quyết định. Đây cũng là hướng đi phù hợp để tăng cường chất lượng quản trị doanh nghiệp và hiệu quả phòng, chống gian lận trong nền kinh tế Việt Nam. Tài liệu tham khảo 1. American Institute of Certified Public Accountants. (2026). Forensic services. AICPA & CIMA; 2. Association of Certified Fraud Examiners. (2024). Occupational fraud 2024: A report to the nations. ACFE; 3. Bộ Tài chính. (2022). Thông tư 40/2022/TT-BTC ngày 24/6/2022 quy định về giám định tư pháp trong lĩnh vực tài chính; 4. Cressey, D. R. (1953). Other people’s money: A study in the social psychology of embezzlement. Free Press; 5. Quốc hội. (2012). Luật Giám định tư pháp 2012 số 13/2012/QH13 ngày 20/6/2012; 6. Quốc hội. (2020). Luật sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật Giám định tư pháp 2020 số 56/2020/ QH14 ngày 10/6/2020; 7. Quốc hội. (2025). Luật Giám định tư pháp 2025 số 105/2025/QH15; 8. Trần, K. L., & Lê, V. B. X. (2024). A systematic review on emerging trends, future directions of forensic accounting, and its contribution to Vietnam. Proceedings of 4th International Conference on Research in Management Technovation. Springer; 9. Wolfe, D. T., & Hermanson, D. R. (2004). The fraud diamond: Considering the four elements of fraud. The CPA Journal, 74(12), 38–42. Ngày nhận bài: 26/02/2026 Ngày biên tập: 03/3/2026 Ngày duyệt đăng: 07/4/2026 Tác giả: Nguyễn Diệu Linh Học viện Ngân hàng Email: linhnv@hvnh.edu.vn Nguyễn Thị Lê Thanh Học viện Ngân hàng (Theo Tạp chí Nghiên cứu Khoa học kiểm toán, số tháng 4/2026)

Hoàn thiện chính sách phát triển nhà ở xã hội giai đoạn 2025-2030 thông qua hoạt động kiểm toán nhà nước

Phát triển nhà ở là một trong những nội dung quan trọng của chính sách phát triển kinh tế - xã hội. Nhà nước khuyến khích các thành phần kinh tế phát triển nhà ở theo cơ chế thị trường đáp ứng mọi nhu cầu của người dân, đồng thời có chính sách để hỗ trợ về nhà ở cho các đối tượng chính sách xã hội, người có thu nhập thấp và người nghèo gặp khó khăn về nhà ở nhằm góp phần ổn định chính trị, bảo đảm an sinh xã hội và phát triển đô thị, nông thôn theo hướng văn minh, hiện đại. Trong nhiều năm qua, việc chăm lo giải quyết nhà ở cho người dân luôn được Đảng và Nhà nước ta quan tâm và xác định là nhiệm vụ trọng tâm trong phát triển kinh tế - xã hội của đất nước; đặc biệt là việc đẩy mạnh phát triển nhà ở xã hội để giải quyết nhu cầu chỗ ở cho các đối tượng thu nhập thấp và công nhân tại các khu công nghiệp. Từ khóa: Chính sách phát triển nhà ở xã hội Refining social housing development policies for the 2025-2030 period through state audit activities Housing development is a critical component of socio-economic development policies. The State encourages diverse economic sectors to develop housing under market mechanisms to meet public demand while maintaining support policies for social beneficiaries, low-income earners and the poor. For many years, the Party and State have prioritized housing solutions as a central task in national socio-economic development, specifically by accelerating social housing projects for low-income individuals and industrial zone workers. Keywords: Social housing development policy JEL classification: H83, H11, R31 https://doi.org/10.65771/ati-jas.04202608 Giai đoạn 2021-2025, Chính phủ Việt Nam đặt mục tiêu cao về phát triển nhà ở xã hội. Mặc dù có nhiều chính sách ưu đãi, việc thực hiện vẫn gặp nhiều khó khăn bất cập trong quá trình thực hiện. Kiểm toán nhà nước đã và đang thể hiện vai trò đồng hành tích cực thông qua các cuộc kiểm toán chuyên đề, giúp nhận diện các bất cập trong quản lý và sử dụng nguồn lực công. Theo khoản 5 Điều 3 Luật Kiểm toán nhà nước 2015: Hoạt động kiểm toán của Kiểm toán nhà nước là việc đánh giá và xác nhận tính đúng đắn, trung thực của các thông tin tài chính công, tài sản công hoặc báo cáo tài chính liên quan đến quản lý, sử dụng tài chính công, tài sản công; việc chấp hành pháp luật và hiệu quả trong việc quản lý, sử dụng tài chính công, tài sản công. Kiểm toán Chuyên đề việc thực hiện chính sách phát triển nhà ở xã hội giai đoạn 2021-2024 không chỉ thuần túy là kiểm tra, đánh giá, xác nhận việc tuân thủ pháp luật trong sử dụng tài chính công, tài sản công, mà quan trọng hơn, Kiểm toán nhà nước đưa ra một số kiến nghị nhằm hoàn thiện chính sách phát triển nhà ở xã hội. Bài viết nghiên cứu kết quả kiểm toán của Kiểm toán nhà nước trong kiểm toán Chuyên đề thực hiện chính sách phát triển nhà ở xã hội giai đoạn 2021-2024 từ đó đề xuất một số giải pháp hoàn thiện chính sách phát triển nhà ở xã hội. 1. Chính sách phát triển nhà ở xã hội giai đoạn 2021-2025 Thực hiện Chiến lược phát triển kinh tế - xã hội giai đoạn 2021-2030, Chính phủ đã ban hành Quyết định số 2161/QĐ-TTg ngày 22/11/2021 phê duyệt Chiến lược phát triển nhà ở quốc gia giai đoạn 2021-2030, tầm nhìn đến năm 2045 trong đó một trong ba mục tiêu tổng quát quan trọng là “Phát triển nhà ở có giá phù hợp với khả năng chi trả của hộ gia đình có thu nhập trung bình, thu nhập thấp và của các đối tượng thụ hưởng chính sách”. Ngày 03/4/2023, Thủ tướng Chính phủ ban hành Quyết định số 338/QĐ-TTg phê duyệt Đề án “Đầu tư xây dựng ít nhất 01 triệu căn hộ nhà ở xã hội cho đối tượng thu nhập thấp, công nhân khu công nghiệp giai đoạn 2021-2030”, trong đó đề ra mục tiêu, nhiệm vụ và giải pháp tổ chức thực hiện đầu tư xây dựng 1.062.200 căn nhà ở xã hội trên địa bàn các tỉnh, thành phố trong cả nước giai đoạn 2022-2025 và 2026-2030. Trong đó, tập trung một số nội dung chính như sau: - Chính sách ưu đãi cho chủ đầu tư: miễn tiền sử dụng đất, tiền thuê đất cho toàn bộ dự án mà không cần làm thủ tục xác định giá đất. Chủ đầu tư được hưởng lợi nhuận định mức tối đa 10% tổng chi phí đầu tư xây dựng phần nhà ở xã hội; được dành tối đa 20% tổng diện tích đất ở (hoặc diện tích sàn) trong dự án để kinh doanh thương mại, dịch vụ hoặc nhà ở thương mại; đơn giản hóa thủ tục giao đất, miễn thủ tục lập nhiệm vụ quy hoạch chi tiết trong một số trường hợp, và cho phép chủ đầu tư tự quyết định phương án kinh doanh (bán, cho thuê, thuê mua) thay vì bắt buộc dành 20% diện tích để cho thuê như trước; - Cơ chế tài chính và tín dụng cho người dân: Nâng mức điều kiện thu nhập đối với người độc thân: thu nhập thực nhận tối đa tăng lên 20 triệu đồng/tháng; người đã kết hôn, tổng thu nhập hai vợ chồng không quá 40 triệu đồng/tháng; - Quản lý quỹ đất và quy hoạch: Ủy ban nhân dân cấp tỉnh phải quy hoạch, bố trí đủ quỹ đất sạch và dành một phần ngân sách địa phương để đầu tư hạ tầng kỹ thuật ngoài hàng rào dự án nhà ở xã hội; thực hiện nghiêm quy định dành 20% diện tích đất trong các dự án nhà ở thương mại tại các đô thị từ loại III trở lên để phát triển nhà ở xã hội… 2. Khó khăn vướng mắc về chính sách phát triển nhà ở xã hội giai đoạn 2021-2025 Qua hoạt động kiểm toán cho thấy một số vướng mắc, bất cập về cơ chế chính sách của nhà nước khi tổ chức thực hiện chính sách phát triển nhà ở xã hội giai đoạn 2021-2025, cụ thể như sau: 2.1. Về Nghị định số 100/2015/NĐ-CP ngày 20/10/2015 của Chính phủ quy định chi tiết một số điều của Luật Nhà ở về phát triển và quản lý nhà ở xã hội - Tại Điều 5 về Quỹ đất để phát triển nhà ở xã hội đối với các dự án phát triển nhà ở thương mại, dự án đầu tư phát triển đô thị chỉ quy định trường hợp Nhà nước thu hồi quỹ đất 20% để đầu tư xây dựng nhà ở xã hội bằng nguồn vốn ngân sách nhà nước, không quy định và hướng dẫn việc chủ đầu tư bàn giao quỹ đất 20% cho Nhà nước do không có nhu cầu đầu tư dự án nhà ở xã hội. Điều này dẫn đến không có quy định và hướng dẫn xử lý chi phí đầu tư xây dựng hạ tầng kỹ thuật và các khoản chi phí hợp lý khác theo quy định của pháp luật mà chủ đầu tư đã thực hiện đối với quỹ đất 20% nhà ở xã hội bàn giao cho Nhà nước nhưng Nhà nước tổ chức đấu thầu lựa chọn nhà đầu tư thực hiện dự án nhà ở xã hội bằng nguồn vốn ngoài ngân sách nhà nước. Do vậy, hiện nay, một số địa phương gặp vướng mắc trong việc hoàn trả khoản chi phí này cho chủ đầu tư do Luật Nhà ở 2023 và Nghị định số 100/2024/NĐ-CP không còn quy định việc chủ đầu tư bàn giao quỹ đất 20% cho Nhà nước do không có nhu cầu đầu tư dự án nhà ở xã hội. - Chưa có chế tài xử lý đối với các trường hợp chủ đầu tư được giao đất thực hiện dự án nhà ở xã hội, nhà ở công nhân giai đoạn trước Luật Đầu tư 2014; không có chủ trương đầu tư, không có cơ chế ràng buộc nên chỉ ưu tiên triển khai dự án nhà ở thương mại mà không triển khai thực hiện dự án nhà ở xã hội trong quỹ đất 20% làm nhà ở xã hội trong dự án nhà ở thương mại hoặc được giao đất nhưng không triển khai đầu tư xây dựng, trong khi diện tích đất được giao làm nhà ở xã hội đã được Nhà nước miễn tiền sử dụng đất, tiền thuê đất. 2.2. Về Nghị định số 100/2024/NĐ-CP ngày 26/7/2024 của Chính phủ quy định chi tiết một số điều của Luật Nhà ở về phát triển và quản lý nhà ở xã hội - Các quy định về chi phí đầu tư, phương án tính giá bán, thuê mua nhà ở xã hội đầu tư bằng nguồn vốn ngoài ngân sách nhà nước (được đầu tư xây dựng không bằng vốn đầu tư công, nguồn tài chính công đoàn) tại các Điều 32, 33 Mục 6 còn bất cập như: Tại khoản 2 Điều 32 và khoản 2 Điều 33 quy định giá bán, thuê mua nhà ở xã hội được xác định trên cơ sở tổng chi phí đầu tư xây dựng (đã bao gồm thuế giá trị gia tăng) là chưa phù hợp do việc bán, thuê mua nhà ở xã hội thuộc đối tượng chịu thuế giá trị gia tăng theo quy định của Luật Thuế giá trị gia tăng nên thuế giá trị gia tăng của chi phí đầu tư xây dựng được kê khai khấu trừ. Từ đó dẫn đến lợi nhuận định mức được xác định bằng tỷ lệ định mức nhân với tổng chi phí đầu tư xây dựng (đã bao gồm thuế giá trị gia tăng) là chưa phù hợp. - Điều 31 - Xác định giá thuê, giá thuê mua nhà ở xã hội do Nhà nước đầu tư xây dựng bằng vốn đầu tư công, nguồn tài chính công đoàn. Tại khoản 1 có quy định số năm thu hồi vốn đầu tư của dự án do người quyết định đầu tư quyết định nhưng tối thiểu 20 năm là chưa phù hợp với quy định về thời gian trích khấu hao tài sản cố định nhà cửa loại kiên cố “tối thiểu 25 năm, tối đa 50 năm” tại Phụ lục I Khung thời gian trích khấu hao các loại tài sản cố định ban hành kèm theo Thông tư số 45/2013/TTBTC ngày 25/04/2013 của Bộ Tài chính và không phù hợp với thời gian giao đất dự án xây dựng nhà ở xã hội (thường 50 năm). Việc thu hồi vốn trong thời gian 20 năm là làm tăng giá cho thuê nhà ở xã hội do chi phí đầu tư được phân bổ trong đơn giá cao, trong khi xây dựng nhà ở xã hội cho thuê là giải pháp phù hợp với thu nhập của các đối tượng nhà ở xã hội. 3. Khuyến nghị nhằm hoàn thiện chính sách phát triển nhà ở xã hội giai đoạn 2025-2030 Thông qua thực tiễn hoạt động kiểm toán, tác giả đề xuất một số khuyến nghị nhằm hoàn thiện chính sách phát triển nhà ở xã hội giai đoạn 2025- 2030, như sau: 3.1. Đối với Bộ Xây dựng - Một là, xem xét, hướng dẫn các địa phương cách thức hoàn trả kinh phí đầu tư hạ tầng kỹ thuật quỹ đất 20% nhà ở xã hội tại các dự án nhà thương mại bàn giao lại Nhà nước nhưng Nhà nước không đầu tư dự án nhà ở xã hội bằng nguồn vốn ngân sách nhà nước giai đoạn 2024 trở về trước do Nghị định số 100/2015/NĐ-CP và Nghị định số 49/2021/ NĐ-CP của Chính phủ chưa quy định nội dung này để nhanh chóng hoàn thành việc bàn giao quỹ đất, triển khai đầu tư xây dựng dự án nhà ở xã hội kịp thời, hiệu quả. - Hai là, tiếp tục rà soát, tham mưu Chính phủ sửa đổi một số nội dung quy định tại Nghị định số 100/2024/NĐ-CP ngày 26/7/2024 của Chính phủ quy định chi tiết một số điều của Luật Nhà ở về phát triển và quản lý nhà ở xã hội để phù hợp với các quy định khác của Nhà nước và tình hình triển khai thực tế tại địa phương, như sau: + Điều chỉnh thời gian thu hồi vốn đầu tư tối thiểu đối với nhà ở xã hội cho thuê 20 năm quy định tại Điều 31 cho phù hợp với quy định về khung khấu hao tài sản cố định nhà cửa loại kiến cố tối thiểu 25 năm, tối đa 50 năm tại Phụ lục I Thông tư số 45/2013/TT-BTC ngày 25/4/2013 của Bộ Tài chính hướng dẫn chế độ quản lý, sử dụng và trích khấu hao tài sản cố định và thời gian giao đất, cho thuê đất để thực hiện các dự án đầu tư có sử dụng đất không quá 50 năm tại khoản 1 Điều 172 Luật Đất đai 2024 nhằm làm giảm giá cho thuê nhà ở xã hội, phù hợp khả năng của người có nhu cầu thuê nhà, khi thuê nhà ở xã hội để ở là giải pháp phù hợp với thu nhập của các đối tượng nhà ở xã hội. + Bổ sung quy định ràng buộc trách nhiệm chủ đầu tư đối với việc xây dựng nhà ở xã hội trên quỹ đất 20% (trường hợp chủ đầu tư phải xây dựng) nhằm khắc phục tình trạng chủ đầu tư chỉ tập trung đầu tư xây dựng nhà ở thương mại, chậm trễ, kéo dài đối với việc xây dựng nhà ở xã hội. + Xem xét điều chỉnh các quy định về chi phí đầu tư, phương án tính giá bán, thuê mua nhà ở xã hội đầu tư bằng nguồn vốn ngoài ngân sách nhà nước tại các Điều 32, 33 Mục 6 theo hướng: Tổng chi phí đầu tư xây dựng nhà ở xã hội không bao gồm thuế giá trị gia tăng mua vào do doanh nghiệp đã kê khai khấu trừ vào thuế giá trị gia tăng đầu ra phải nộp ngân sách nhà nước. 3.2. Chính phủ - Tiếp tục chỉ đạo kịp thời và có biện pháp xử lý đối với các địa phương chưa chú trọng, quan tâm việc thực hiện chính sách phát triển nhà ở xã hội. - Tiếp tục chỉ đạo các bộ ngành rà soát để tham mưu hoàn thiện cơ chế, chính sách phát triển nhà ở xã hội, tháo gỡ các khó khăn vướng mắc trong triển khai chính sách, nhất là các vấn đề về thủ tục hành chính và sử dụng nguồn vốn ngân sách nhà nước để đầu tư, ưu đãi cho vay các dự án và đối tượng hưởng chính sách nhà ở xã hội... 4. Một số giải pháp nhằm nâng cao chất lượng kiểm toán chính sách phát triển nhà ở xã hội giai đoạn 2025-2030 - Cập nhật sửa đổi bổ sung Đề cương kiểm toán Chuyên đề việc thực hiện chính sách phát triển nhà ở xã hội giai đoạn 2021-2024 được ban hành tại Quyết định số 450/QĐ-KTNN ngày 04/4/2025 của Kiểm toán nhà nước. Vì Đề cương được xây dựng trên cơ sở thông tin, số liệu của tỉnh Đồng Nai (cũ), tỉnh Bà Rịa - Vũng Tàu (cũ) và thành phố Đà Nẵng (cũ) nên cần cập nhật thông tin tại các địa phương mới có liên quan và cập nhật chế độ chính sách về nhà ở xã hội hiện hành nhằm đảm bảo áp dụng thống nhất trong toàn ngành; - Nâng cao chất lượng các văn bản hướng dẫn kiểm toán: các Vụ tham mưu cần nghiên cứu bổ sung, sửa đổi trình Lãnh đạo Kiểm toán nhà nước hướng dẫn kiểm toán cụ thể về phạm vi, nội dung kiểm toán nhà ở xã hội để phù hợp với đặc thù của chính quyền địa phương hai cấp, như: hướng dẫn về nội dung, phạm vi và phương pháp tổ chức của các Tổ kiểm toán, Đoàn kiểm toán khi thực hiện kiểm toán để đảm bảo thống nhất và phù hợp với Luật Tổ chức chính quyền địa phương số 72/2025/ QH15 và Luật Ngân sách nhà nước số 89/2025/ QH15; - Trong kiểm toán Chuyên đề nhà ở xã hội cần tập trung kiểm toán dự án nhà ở xã hội để xác định giá bán, kiểm toán công tác quy hoạch và quản lý sử dụng đất đai. Với mô hình chính quyền địa phương hai cấp thì quyền hạn và nguồn lực được phân cấp mạnh hơn, địa phương được trao quyền tự chủ lớn hơn trong quyết định đầu tư, quy hoạch sử dụng đất và sử dụng ngân sách. Vì vậy, khi phân cấp mạnh và đồng thời tăng cường kiểm soát quyền lực thì kiểm toán chuyên nhà ở xã hội đề sẽ giúp cho việc đánh giá hiệu quả thực thi chính sách, phát hiện kẽ hở trong cơ chế phân cấp và ngăn ngừa lạm quyền hoặc buông lỏng quản lý. Do đó, tăng cường kiểm toán Chuyên đề nhà ở xã hội trong bối cảnh chính quyền địa phương hai cấp là yêu cầu tất yếu của phân cấp, phân quyền, là công cụ kiểm soát quyền lực hiệu quả, biện pháp phòng ngừa tham nhũng, thất thoát và là giải pháp nâng cao hiệu quả quản trị công và sử dụng ngân sách; - Chuyển đổi số toàn diện trong hoạt động kiểm toán địa phương. Để giải quyết bài toán mâu thuẫn giữa quy mô đối tượng kiểm toán khổng lồ và hạn chế nguồn lực: Kiểm toán nhà nước cần thực hiện chiến lược “Kiểm toán dựa trên dữ liệu”: Một là, khai thác triệt để dữ liệu từ Hệ thống thông tin quản lý Ngân sách và Kho bạc (TABMIS). Kiểm toán nhà nước cần tiếp tục xây dựng các cổng kết nối dữ liệu để truy xuất trực tiếp dữ liệu của địa phương (cấp cơ sở như cấp xã, cấp tỉnh) theo thời gian thực. Hai là, ứng dụng Trí tuệ nhân tạo (AI) và phân tích dữ liệu lớn (Big Data) để tự động hóa quy trình đánh giá rủi ro trong kiểm toán chuyên đề nhà ở xã hội. Xây dựng các thuật toán nhận diện dấu hiệu bất thường như: các gói thầu có tỷ lệ tiết kiệm thấp, sự trùng lặp hạng mục công việc... Hệ thống sẽ tự động phân loại các đơn vị thành các nhóm rủi ro (Cao - Trung bình - Thấp) để hỗ trợ lập kế hoạch kiểm toán, lựa chọn đầu mối kiểm toán có trọng tâm, trọng điểm; - Nâng cao chất lượng nguồn nhân lực kiểm toán, chú trọng đào tạo kiểm toán viên về quản lý tài chính công địa phương, kiểm toán tài sản công (đặc biệt là lĩnh vực đất đai, tài nguyên...) Tài liệu tham khảo 1. Luật Kiểm toán nhà nước năm 2015; 2. Luật sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật Kiểm toán nhà nước năm 2019; 3. Nghị quyết số 999/2020/UBTVQH14 ngày 16/9/2020 của Ủy ban Thường vụ Quốc hội về việc Ban hành Chiến lược phát triển Kiểm toán nhà nước đến năm 2030 (giai đoạn 2021-2030); 4. Thông tư số 04/2026/TT-KTNN ngày 10/02/2026 của Kiểm toán nhà nước về Ban hành hệ thống Chuẩn mực kiểm toán nhà nước; 5. Quyết định số 2161/QĐ-TTg ngày 22/11/2021 của Thủ tướng Chính phủ về phê duyệt Chiến lược phát triển nhà ở quốc gia giai đoạn 2021-2030, tầm nhìn đến năm 2045; 6. Quyết định số 338/QĐ-TTg ngày 03/4/2023 của Thủ tướng Chính phủ về việc ban hành phê duyệt Đề án “Đầu tư xây dựng ít nhất 01 triệu căn hộ nhà ở xã hội cho đối tượng thu nhập thấp, công nhân khu công nghiệp giai đoạn 2021-2030”; 7. Luật Nhà ở số 27/2023/QH15 ngày 27/11/2023; 8. Nghị quyết số 201/2025/QH15 ngày 29/5/2025 thí điểm một số cơ chế chính sách đặc thù phát triển nhà ở xã hội; 9. Nghị định số 100/2024/NĐ-CP ngày 26/7/2024 của Chính phủ về việc ban hành quy định chi tiết một số điều của Luật Nhà ở về phát triển và quản lý nhà ở xã hội; 10. Nghị quyết số 155/NQ-CP ngày 01/6/2025 về Kế hoạch của Chính phủ triển khai Nghị quyết 201/2025/QH15 của Quốc hội; 11. Nghị định số 192/2025/NĐ-CP ngày 01/7/ 2025 của Chính phủ quy định chi tiết một số điều và biện pháp thi hành Nghị quyết số 201/2025/QH15 của Quốc hội; 12. Nghị định số 261/2025/NĐ-CP ngày 10/10/2025 sửa đổi, bổ sung một số điều của Nghị định số 100/2024/NĐ-CP và Nghị định số 192/2025/NĐ-CP; 13. Mai Văn Tân, “Chính quyền địa phương hai cấp và vai trò của Kiểm toán nhà nước trong quản lí tài chính công”, Tạp chí Nghiên cứu Khoa học kiểm toán, Kiểm toán nhà nước, số 220 - tháng 2/2022. Ngày nhận bài: 26/02/2026 Ngày biên tập: 04/3/2026 Ngày duyệt đăng: 10/4/2026 Tác giả: Mai Văn Tân Phó Kiểm toán trưởng Kiểm toán nhà nước khu vực XII (Theo Tạp chí Nghiên cứu Khoa học kiểm toán, số tháng 4/2026)

Bảo đảm kết hợp thông tin bền vững theo ISSA 5000: từ thiết kế hợp đồng đến minh bạch kết luận

ISSA 5000 cho phép kết hợp bảo đảm hợp lý và bảo đảm giới hạn đối với những phần thông tin bền vững khác nhau trong một hợp đồng. Sự linh hoạt này đặt ra rủi ro lựa chọn phạm vi thiếu khách quan, không tương xứng giữa bằng chứng và kết luận, hoặc gây hiểu nhầm về mức độ tin cậy. Thông qua phân tích chuẩn mực và hướng dẫn triển khai của IAASB, bài viết làm rõ điều kiện chấp nhận, sự khác biệt trong thực hiện và đề xuất khung đánh giá bốn tiêu chí: mục đích hợp lý, phạm vi thích hợp, cơ sở bằng chứng và minh bạch kết luận. Khung phân tích cung cấp gợi ý vận dụng trong thực hành bảo đảm thông tin bền vững tại Việt Nam. Từ khóa: ISSA 5000; bảo đảm kết hợp; bảo đảm hợp lý; bảo đảm giới hạn; báo cáo bền vững. 1. Đặt vấn đề Thông tin bền vững ngày càng được sử dụng trong quyết định của nhà đầu tư, chủ nợ và các bên liên quan. Tuy nhiên, khả năng đo lường và kiểm chứng không đồng nhất: lượng điện tiêu thụ có thể đối chiếu với hóa đơn, còn phát thải chuỗi giá trị hoặc tác động xã hội có thể phụ thuộc vào ước tính và dữ liệu bên ngoài. Vì vậy, nhu cầu bảo đảm độc lập không nhất thiết đòi hỏi một mức bảo đảm giống nhau cho mọi chỉ tiêu. ISSA 5000 do Hội đồng Chuẩn mực Kiểm toán và Dịch vụ bảo đảm quốc tế (IAASB) ban hành tháng 11/2024 cho phép một hợp đồng kết hợp bảo đảm hợp lý và bảo đảm giới hạn đối với các phần thông tin khác nhau. Cơ chế này nảy sinh ba câu hỏi: căn cứ nào biện minh cho hai mức bảo đảm; việc đánh giá rủi ro, thu thập bằng chứng và kết luận khác biệt ra sao; và làm thế nào ngăn ngừa người đọc hiểu nhầm toàn bộ báo cáo đều được bảo đảm ở mức cao nhất? Bằng phương pháp phân tích văn bản chuẩn mực và hướng dẫn triển khai, bài viết liên kết các yêu cầu về chấp nhận hợp đồng, thực hiện công việc và báo cáo kết quả, từ đó đề xuất khung đánh giá dành cho hợp đồng bảo đảm kết hợp tại Việt Nam. 2. Điều kiện chấp nhận và thiết kế hợp đồng bảo đảm kết hợp Điều kiện đầu tiên là mục đích hợp lý của hợp đồng. Các đoạn 75–79 ISSA 5000 yêu cầu xem xét đối tượng, tiêu chí áp dụng, trách nhiệm các bên và khả năng thu thập bằng chứng. Đoạn 80 đòi hỏi hợp đồng hữu ích, không gây hiểu nhầm và có phạm vi thích hợp; riêng bảo đảm giới hạn phải đạt mức bảo đảm có ý nghĩa. Hướng dẫn A208 lưu ý cần xem xét căn cứ biện minh cho việc áp dụng các mức bảo đảm khác nhau. Do đó, dữ liệu chưa hoàn thiện không tự động là lý do chuyển một chỉ tiêu sang bảo đảm giới hạn. Người hành nghề phải xem xét khả năng thu thập đủ bằng chứng thích hợp và giá trị của kết luận đối với người sử dụng. Nếu điều kiện tiên quyết không được đáp ứng, việc hạ mức bảo đảm không khắc phục được bản chất vấn đề. Điều kiện thứ hai là phạm vi rõ ràng và thích hợp. Đoạn 85(a) yêu cầu văn bản thỏa thuận nhận diện thông tin trong và ngoài phạm vi, ranh giới báo cáo, tiêu chí áp dụng và phần thông tin thuộc từng mức bảo đảm. Trong cùng báo cáo bền vững có thể tồn tại thông tin được bảo đảm hợp lý, được bảo đảm giới hạn và không thuộc hợp đồng; người sử dụng cần phân biệt ba nhóm này. Rủi ro phát sinh khi doanh nghiệp chỉ chọn chỉ tiêu tích cực, dễ kiểm chứng, nhưng loại trừ sự cố môi trường hay lao động có ý nghĩa. Hướng dẫn IAASB (2025, đoạn 168) cảnh báo việc chọn phần thông tin dễ bảo đảm hoặc tạo hình ảnh thuận lợi nhìn chung không thích hợp. Tuy nhiên, phạm vi hẹp không đương nhiên bị bác bỏ nếu có mục đích hợp lý, đáp ứng điều kiện tiên quyết và không gây hiểu nhầm. Đoạn 87 còn quy định không được chuyển từ bảo đảm hợp lý xuống bảo đảm giới hạn khi thiếu lý do hợp lý. Quy định này hạn chế việc thay đổi điều khoản để tránh kết quả bất lợi. Tại Việt Nam, doanh nghiệp nên chuẩn bị danh mục thông tin, tiêu chí và nguồn bằng chứng trước khi lựa chọn mức bảo đảm, thay vì căn cứ chủ yếu vào chi phí dịch vụ. 3. Khác biệt về đánh giá rủi ro, bằng chứng và kết luận ISSA 5000 không coi bảo đảm giới hạn đơn giản là bảo đảm hợp lý với ít thủ tục hơn. Đoạn 103L yêu cầu đánh giá rủi ro sai sót trọng yếu ở cấp độ thông tin công bố đối với bảo đảm giới hạn; đoạn 103R yêu cầu đánh giá ở cấp độ cơ sở dẫn liệu đối với thông tin công bố trong bảo đảm hợp lý. Các đoạn 126L–126R tương ứng quy định thiết kế thủ tục ứng phó với rủi ro ở cấp độ phù hợp. Bảng 1. Khác biệt chủ yếu giữa hai mức bảo đảm theo ISSA 5000 Trong hợp đồng bảo đảm kết hợp, sự khác biệt giữa hai mức bảo đảm không chỉ thể hiện ở phạm vi thủ tục mà còn ở cấp độ đánh giá rủi ro và yêu cầu đối với bằng chứng. Do đó, đối với từng phần thông tin, người hành nghề phải thiết kế và thực hiện công việc tương ứng với mức bảo đảm đã xác định, bảo đảm sự nhất quán giữa đánh giá rủi ro, thủ tục thực hiện, bằng chứng thu thập và kết luận đưa ra (ISSA 5000, đoạn 103L–103R và 126L–126R). Mặc dù bảo đảm giới hạn đòi hỏi ít bằng chứng hơn so với bảo đảm hợp lý, yêu cầu về khả năng thu thập bằng chứng cần thiết vẫn phải được đáp ứng (đoạn 79 và A206L). Khi xuất hiện dấu hiệu sai sót trọng yếu, người hành nghề phải thực hiện các thủ tục bổ sung theo đoạn 148L. Trường hợp không thu thập được đầy đủ bằng chứng thích hợp, cần đánh giá ảnh hưởng của việc giới hạn phạm vi đến kết luận theo các đoạn 203–205, thay vì mặc nhiên hạ mức bảo đảm để tránh đưa ra kết luận có sửa đổi. Sự khác biệt giữa hai mức bảo đảm phải được thể hiện rõ trong báo cáo kết quả. Theo đoạn 190(a), 190(c) và hướng dẫn A542, báo cáo cần xác định cụ thể những phần thông tin thuộc từng mức bảo đảm và phân biệt các kết luận tương ứng. Điều này giúp người sử dụng nhận diện đúng phạm vi và mức độ tin cậy của từng phần thông tin, tránh hiểu nhầm rằng toàn bộ báo cáo bền vững đều được bảo đảm ở mức cao nhất. 4. Khung đánh giá hợp đồng kết hợp và hàm ý đối với Việt Nam Từ các yêu cầu trên, bài viết đề xuất khung bốn tiêu chí nhằm đánh giá tính thích hợp và minh bạch của hợp đồng. Bảng 2. Khung đánh giá đề xuất Mục đích hợp lý là bước sàng lọc: việc dùng hai mức bảo đảm phải được giải thích bằng nhu cầu của người sử dụng và đặc điểm hợp đồng, không chỉ bằng ý muốn xác nhận những thành tích thuận lợi. Tổ chức cung cấp dịch vụ nên lưu vết căn cứ lựa chọn từng mức ngay khi đánh giá chấp nhận hợp đồng. Phạm vi thích hợp giúp nhận diện rủi ro công bố có chọn lọc. Giả sử doanh nghiệp đề nghị bảo đảm hợp lý lượng điện tiết kiệm được, bảo đảm giới hạn số vụ tai nạn lao động nhưng loại trừ sự cố môi trường trọng yếu. Chưa thể kết luận đây là hành vi vi phạm; người hành nghề cần đánh giá nhu cầu thông tin, lý do loại trừ và nguy cơ gây hiểu nhầm. Nếu phạm vi không thích hợp, phải trao đổi điều chỉnh hoặc cân nhắc không chấp nhận hợp đồng. Cơ sở bằng chứng quyết định chất lượng thực chất. Lựa chọn bảo đảm giới hạn không phải giải pháp thay thế bằng chứng thiếu tin cậy. Hồ sơ cần thể hiện rõ rủi ro, thủ tục, kết quả và cách xử lý những dấu hiệu sai sót. Tại Việt Nam, kiểm soát chất lượng xét đoán và hồ sơ thực hiện quan trọng không kém chuẩn hóa mẫu báo cáo. Minh bạch kết luận quyết định khả năng người sử dụng hiểu đúng giá trị bảo đảm. Báo cáo phải phân biệt phần thông tin bảo đảm hợp lý, bảo đảm giới hạn và ngoài phạm vi; tránh mô tả công việc giới hạn như thể đã đạt mức hợp lý. Nếu kết luận bị sửa đổi, cần chỉ rõ phần thông tin và mức bảo đảm bị ảnh hưởng theo đoạn 190(c). Khung được vận dụng tại hai thời điểm: trước khi chấp nhận, đánh giá mục đích, phạm vi và khả năng có bằng chứng; khi hoàn thành, xem xét thủ tục và tính minh bạch của kết luận. Đáng lưu ý, báo cáo công khai chỉ cho phép quan sát phạm vi và cách diễn đạt; để đánh giá chất lượng bằng chứng cần tiếp cận hồ sơ bảo đảm. Hàm ý đối với Việt Nam là ưu tiên khả năng truy vết dữ liệu, lập luận nghề nghiệp và minh bạch báo cáo, thay vì khuyến khích áp dụng hai mức bảo đảm một cách hình thức. Doanh nghiệp cần chuẩn bị nguồn dữ liệu có thể kiểm chứng; tổ chức bảo đảm phải tài liệu hóa căn cứ chia phạm vi; các tổ chức nghề nghiệp có thể hướng dẫn mẫu báo cáo giúp người đọc phân biệt từng kết luận. Như vậy, giá trị của bảo đảm kết hợp không phụ thuộc vào tỷ lệ chỉ tiêu được bảo đảm hợp lý mà vào tính chính đáng của thiết kế, sự tương xứng của bằng chứng và tính minh bạch của kết luận. Khung bốn tiêu chí là điểm khởi đầu để đánh giá thực hành này và phát triển nghiên cứu tiếp theo. Tài liệu tham khảo 1. IAASB (2024). International Standard on Sustainability Assurance 5000: General Requirements for Sustainability Assurance Engagements, IAASB. 2. IAASB (2025). ISSA 5000 Implementation Guide, IAASB.

Kiểm toán ghi nhận chi chuyển giao theo IPSAS 48: rủi ro, bằng chứng và hàm ý cho Việt Nam

IPSAS 48, có hiệu lực từ kỳ báo cáo bắt đầu ngày 01/01/2026, ghi nhận chi chuyển giao theo quyền và nghĩa vụ của bên cấp. Bài viết xem xét chuẩn mực từ góc độ kiểm toán báo cáo tài chính, tập trung vào rủi ro phân loại sai, sai kỳ, bỏ sót dự phòng hoặc nợ và chưa giảm tài sản quyền chuyển giao. Phân tích nội dung và bốn tình huống được dùng để xác định cơ sở dẫn liệu, dấu hiệu rủi ro và bằng chứng. Phê duyệt, giải ngân và chi phí có thể thuộc các kỳ khác nhau; kiểm toán viên cần xem xét tính thực thi, nghĩa vụ hiện tại, nghiệm thu và thanh toán sau kỳ. Bài viết đề xuất ma trận rủi ro – thủ tục, coi IPSAS 48 là tham chiếu quốc tế chứ không phải quy định tự động áp dụng tại Việt Nam. Từ khóa: IPSAS 48; kiểm toán chi chuyển giao; rủi ro kiểm toán; bằng chứng kiểm toán; kế toán khu vực công. 1. Đặt vấn đề Các khoản cấp kinh phí, hỗ trợ chương trình và chuyển giao tài sản thường có hồ sơ phân tán giữa bên cấp, bên nhận và cơ quan quản lý ngân sách. Đã giải ngân chưa chắc là chi phí kỳ này; chưa thanh toán cũng không loại trừ nghĩa vụ. Vì vậy, kiểm toán cần nhận diện cả nguy cơ ghi chi phí quá sớm khi quyền còn hiệu lực và nguy cơ bỏ sót chi phí, nợ phải trả khi bên nhận đã hoàn thành. IPSAS 48 – Chi chuyển giao, ban hành năm 2023, có hiệu lực từ 01/01/2026 và cho phép áp dụng sớm (IPSASB, 2023). Chuẩn mực xác định khi nào bên cấp ghi chi phí, tài sản quyền chuyển giao hoặc nợ phải trả. Bài viết đặt câu hỏi: các quy tắc này tạo ra rủi ro sai sót nào và kiểm toán viên cần bằng chứng gì để kết luận? Bốn tình huống được phân tích theo cơ sở dẫn liệu nhằm đề xuất thủ tục kiểm toán cho các giao dịch chuyển giao. 2. Quy tắc ghi nhận và trọng tâm kiểm toán theo IPSAS 48 2.1. Phân định chi chuyển giao và thỏa thuận ràng buộc Chi chuyển giao phát sinh khi bên cấp cung cấp nguồn lực mà không trực tiếp nhận lại nguồn lực tương ứng; một số giao dịch, như phúc lợi xã hội theo IPSAS 42, thuộc chuẩn mực khác. Kiểm toán viên cần xét bản chất, không chỉ căn cứ tên khoản chi, nguồn kinh phí hay quyết định phê duyệt. Phân loại sai có thể dẫn đến áp dụng sai tiêu chí ghi nhận và công bố (IPSASB, 2023). Thỏa thuận ràng buộc tạo quyền, nghĩa vụ có thể thực thi bằng cơ chế pháp lý hoặc tương đương. Tên gọi hợp đồng hay quyết định chưa đủ để kết luận. Cần kiểm tra điều khoản hoàn trả, chế tài, quyền yêu cầu thực hiện, tập quán và bối cảnh pháp lý. Dự toán xác nhận thẩm quyền ngân sách nhưng không tự chứng minh quyền hay nghĩa vụ kế toán đã phát sinh. 2.2. Hai mô hình ghi nhận và hệ quả kiểm toán Nếu không có thỏa thuận ràng buộc, bên cấp đánh giá theo IPSAS 19 liệu đã có nghĩa vụ pháp lý hoặc ngầm định, dòng nguồn lực ra có khả năng xảy ra và giá trị ước tính đáng tin cậy hay chưa. Rủi ro là bỏ sót hoặc ghi sai kỳ dự phòng. Kiểm toán viên kiểm tra cam kết, thông lệ, công bố, hồ sơ pháp lý và giả định ước tính. Nếu chưa có nghĩa vụ, chi phí chỉ ghi khi bên cấp mất quyền kiểm soát nguồn lực (IPSASB, 2026). Với thỏa thuận ràng buộc, việc ký kết khi hai bên chưa thực hiện không tự tạo tài sản, nợ hay chi phí. Bên cấp chuyển trước thì ghi tài sản quyền còn hiệu lực; bên nhận thực hiện trước thì ghi chi phí và nợ tương ứng. Rủi ro là ghi hết khoản ứng trước thành chi phí, không giảm tài sản theo tiến độ hoặc bỏ sót nợ. Kiểm toán cần kiểm tra quyền thực thi, tiến độ, nghiệm thu và thanh toán sau kỳ (IPSASB, 2023, 2026). 3. Phương pháp nghiên cứu Bài viết phân tích IPSAS 48 và IPSAS 19 theo điều kiện giao dịch, sự kiện ghi nhận, khoản mục và công bố. Bốn tình huống được mã hóa theo tính ràng buộc và thứ tự thực hiện; kết quả được ánh xạ với rủi ro sai sót, cơ sở dẫn liệu và bằng chứng. Khung tham chiếu gồm đánh giá rủi ro theo ISA 315 (Revised 2019) và nguyên tắc bằng chứng trong ISA 500; các thủ tục gợi ý không thay thế xét đoán nghề nghiệp hoặc quy định trong nước (International Auditing and Assurance Standards Board [IAASB], 2019, 2025). Số liệu chỉ nhằm minh họa. 4. Rủi ro sai sót và đáp ứng kiểm toán 4.1. Bốn tình huống và thủ tục trọng tâm Tình huống A – không ràng buộc, chưa có nghĩa vụ. C phê duyệt hỗ trợ 800 triệu đồng ngày 01/11; quyết định có thể hủy, C chuyển tiền ngày 20/12. Rủi ro là ghi chi phí quá sớm tại ngày phê duyệt. Kiểm toán viên kiểm tra khả năng hủy, cam kết đã công bố và chứng từ chuyển tiền; phê duyệt ngân sách không tự chứng minh nghĩa vụ hiện tại. Tình huống B – không ràng buộc, có nghĩa vụ hiện tại. C công bố hỗ trợ 500 triệu đồng ngày 01/11; giả định đã tạo nghĩa vụ ngầm định và ước tính đáng tin cậy. C ghi chi phí, dự phòng rồi thanh toán ngày 15/12. Rủi ro là bỏ sót dự phòng hoặc ghi chi phí hai lần. Kiểm toán viên đối chiếu thông báo, thông lệ, hồ sơ pháp lý, giả định ước tính và thanh toán sau kỳ. Tình huống C – ràng buộc, bên cấp chuyển trước. C chuyển 1.200 triệu đồng cho D thực hiện ba đợt đào tạo, hai đợt được nghiệm thu đến 31/12. C ghi chi phí 800 triệu đồng và tài sản quyền còn 400 triệu đồng. Rủi ro là ghi toàn bộ tiền ứng trước thành chi phí hoặc không giảm tài sản đã hết quyền. Kiểm toán viên kiểm tra điều khoản hoàn trả, nghiệm thu, sản phẩm, phân bổ giá trị và xác nhận số dư với bên nhận. Tình huống D – ràng buộc, bên nhận thực hiện trước. D hoàn thành giai đoạn trị giá 200 triệu đồng, C chưa thanh toán. C ghi chi phí và nợ 200 triệu đồng. Rủi ro là bỏ sót nghĩa vụ. Kiểm toán viên kiểm tra nghiệm thu, điều kiện thanh toán, khoản chi sau kỳ và hồ sơ tìm kiếm nợ chưa ghi nhận. Bảng 1: Ánh xạ tình huống với rủi ro và đáp ứng kiểm toán Tình huống Rủi ro/cơ sở dẫn liệu Đáp ứng kiểm toán gợi ý A – phê duyệt, chưa có nghĩa vụ Chi phí quá sớm; đúng kỳ Kiểm tra khả năng hủy, cam kết đã công bố và ngày chuyển tiền. B – có nghĩa vụ, đã trả Thiếu dự phòng; ghi chi phí hai lần Kiểm tra nghĩa vụ ngầm định, ước tính và tất toán sau thanh toán. C – chuyển trước Chi phí vượt mức; tài sản quyền bị ghi thiếu Đối chiếu thỏa thuận, nghiệm thu từng đợt và số dư quyền còn lại. D – bên nhận làm trước Bỏ sót nợ; sai kỳ chi phí Kiểm tra nghiệm thu, khoản trả sau kỳ và tìm kiếm nợ chưa ghi nhận. Lệnh chi xác nhận dòng tiền nhưng không tự chứng minh tính ràng buộc, nghĩa vụ đã hoàn thành hay giá trị tài sản quyền còn lại. Thủ tục cần hướng vào rủi ro cụ thể, kết hợp hồ sơ pháp lý, xác nhận bên nhận, nghiệm thu và sự kiện sau ngày báo cáo. 4.2. Ma trận bằng chứng và thủ tục kiểm toán Bằng chứng cần phù hợp, đáng tin cậy và đầy đủ; hồ sơ do đơn vị tự lập cần được đối chiếu. Quyết định phê duyệt không thay thế hợp đồng hay bằng chứng thực hiện. Báo cáo của bên nhận cần đối chiếu với nghiệm thu, sản phẩm hoặc xác nhận phù hợp. Với nghĩa vụ ngầm định, kiểm tra thông lệ và thông tin đã công bố. Bảng 2 gắn từng xét đoán với thủ tục trọng tâm. Bảng 2. Hồ sơ và thủ tục kiểm toán gợi ý Xét đoán Bằng chứng cần thu thập Thủ tục kiểm toán gợi ý Phạm vi, chủ thể Quyết định, thỏa thuận, mã giao dịch Đọc hồ sơ, đối chiếu danh sách chi và kiểm tra phân loại. Tính ràng buộc Chế tài, hoàn trả, căn cứ pháp lý Kiểm tra điều khoản; khi cần, tham vấn pháp lý hoặc xác nhận. Nghĩa vụ trước thanh toán Cam kết, thông lệ, công bố, hồ sơ dự phòng Rà soát biên bản, thông tin công khai và đánh giá ước tính. Tiến độ, nghiệm thu Chứng từ, sản phẩm, biên bản theo giai đoạn Quan sát/kiểm tra hồ sơ, xác nhận bên nhận, tái tính phân bổ. Số dư cuối kỳ Bảng đối chiếu quyền, nghĩa vụ, thanh toán Kiểm tra cut-off, sự kiện sau kỳ và tính đầy đủ thuyết minh. 5. Hàm ý đối với kiểm toán khu vực công Việt Nam IPSAS 48 là chuẩn mực quốc tế; áp dụng tại Việt Nam phải căn cứ chế độ kế toán có hiệu lực. Kiểm toán viên trước hết xác định tiêu chí lập báo cáo mà đơn vị áp dụng, rồi đánh giá sai lệch theo tiêu chí đó. IPSAS 48 có thể hỗ trợ phân tích và hoàn thiện hướng dẫn, nhưng không tự tạo căn cứ kết luận vi phạm khi chưa được nội luật hóa (Bộ Tài chính, 2024, 2025a, 2025b; Quốc hội, 2025). Kiểm toán nhà nước và kiểm toán độc lập có thể đưa giao dịch chuyển giao vào đánh giá rủi ro, rồi: lập danh sách khoản cấp theo đối tượng và nguồn; đối chiếu quyết định với thỏa thuận; rà soát khoản chi gần ngày khóa sổ; kiểm tra nghiệm thu; xác nhận với bên nhận khi phù hợp; tìm nghĩa vụ chưa ghi nhận; tái tính tài sản quyền, dự phòng và nợ; kiểm tra thuyết minh. Phạm vi thủ tục căn cứ trọng yếu và rủi ro, không áp dụng máy móc cùng một chương trình cho mọi khoản tài trợ. Đơn vị cần lưu hồ sơ theo từng thỏa thuận và theo dõi riêng giải ngân, nghĩa vụ hoàn thành, quyền còn hiệu lực. Cơ quan kiểm toán có thể dùng sai lệch để nhận diện điểm yếu kiểm soát và nhu cầu hướng dẫn. Kiểm toán tài chính không thay thế đánh giá hiệu quả xã hội; tác động chương trình cần chỉ tiêu phi tài chính. Do tình huống là giả định, nghiên cứu tiếp theo cần thử nghiệm ma trận trên hồ sơ thực tế. 6. Kết luận IPSAS 48 chuyển trọng tâm kiểm toán từ chứng từ chi sang quyền, nghĩa vụ, tiến độ và kỳ ghi nhận. Các tình huống chỉ ra rủi ro về phân loại, tính đầy đủ, đúng kỳ và đo lường. Ma trận nối rủi ro với bằng chứng, thủ tục và tiêu chí pháp lý tại Việt Nam, hỗ trợ kiểm toán báo cáo tài chính công và hoàn thiện hướng dẫn kế toán. Tài liệu tham khảo Bộ Tài chính. (2024). Thông tư số 24/2024/TT-BTC ngày 17/4/2024 hướng dẫn Chế độ kế toán hành chính, sự nghiệp. https://congbao.chinhphu.vn/van-ban/thong-tu-so-24-2024-tt-btc-41775.htm; Bộ Tài chính. (2025a). Thông tư số 46/2025/TT-BTC ngày 20/6/2025 sửa đổi, bổ sung, bãi bỏ các thông tư trong lĩnh vực kế toán, kiểm toán. https://chinhphu.vn/?classid=0&docid=214192&pageid=27160; Bộ Tài chính. (2025b). Thông tư số 108/2025/TT-BTC ngày 14/11/2025 hướng dẫn lập báo cáo tài chính hợp nhất của đơn vị kế toán hành chính, sự nghiệp. https://vanban.chinhphu.vn/?classid=1&docid=216119&pageid=27160&typegroupid=6; International Public Sector Accounting Standards Board. (2023). IPSAS 48, Transfer Expenses. https://www.ipsasb.org/publications/ipsas-48-transfer-expenses; International Public Sector Accounting Standards Board. (2026). 2026 Handbook of International Public Sector Accounting Standards Board Pronouncements. https://www.ipsasb.org/publications/2026-handbook-international-public-sector-accounting-standards-board-pronouncements; International Auditing and Assurance Standards Board. (2019). ISA 315 (Revised 2019): Identifying and Assessing the Risks of Material Misstatement. https://www.iaasb.org/publications/isa-315-revised-2019-identifying-and-assessing-risks-material-misstatement; International Auditing and Assurance Standards Board. (2025). 2025 Handbook of International Quality Management, Auditing, Review, Other Assurance, and Related Services Pronouncements. https://www.iaasb.org/publications/2025-handbook-international-quality-management-auditing-review-other-assurance-and-related-services; Quốc hội. (2025). Luật Ngân sách nhà nước số 89/2025/QH15 ngày 25/6/2025. https://vanban.chinhphu.vn/?classid=1&docid=214601&orggroupid=1&pageid=27160.

Đề xuất mô hình cơ sở dữ liệu tập trung phục vụ kiểm toán dựa trên dữ liệu tại Kiểm toán nhà nước

1. Sự cần thiết và định hướng thí điểm mô hình quản lý, thu thập dữ liệu lớn Việc xây dựng mô hình quản lý và thu thập dữ liệu lớn là nền tảng quan trọng để triển khai kiểm toán dựa trên dữ liệu trong Kiểm toán nhà nước. Tuy nhiên, do đây là mô hình mới, liên quan đồng thời đến nhiều yếu tố như hạ tầng công nghệ, quy trình nghiệp vụ, cơ chế phối hợp và nguồn nhân lực nên việc triển khai đồng loạt trên phạm vi toàn ngành ngay từ đầu sẽ tiềm ẩn nhiều rủi ro và khó khăn. Vì vậy, trước khi triển khai chính thức, cần thực hiện thí điểm nhằm kiểm chứng tính khả thi của mô hình, đánh giá hiệu quả của các giải pháp đề xuất và từng bước hoàn thiện quy trình quản lý, thu thập và khai thác dữ liệu. Mục tiêu của giai đoạn thử nghiệm không chỉ là xây dựng một kho dữ liệu phục vụ một cuộc kiểm toán cụ thể mà hướng tới hình thành mô hình quản trị dữ liệu thống nhất cho toàn ngành Kiểm toán nhà nước. Thông qua quá trình thí điểm, các đơn vị có thể đánh giá khả năng thu thập dữ liệu từ nhiều nguồn khác nhau, kiểm tra mức độ tương thích giữa các hệ thống thông tin, hoàn thiện quy trình chuẩn hóa và quản lý dữ liệu, đồng thời xác định các yêu cầu về hạ tầng kỹ thuật, bảo mật và phân quyền khai thác dữ liệu. Đây cũng là cơ sở để đánh giá mức độ sẵn sàng của Kiểm toán nhà nước trong việc triển khai mô hình kiểm toán số trong thời gian tới. Quá trình thử nghiệm cần được thực hiện theo lộ trình phù hợp, ưu tiên các lĩnh vực đã có dữ liệu điện tử, có khả năng kết nối và chia sẻ dữ liệu, đồng thời lựa chọn một số cuộc kiểm toán tiêu biểu để đánh giá toàn diện từ khâu thu thập, lưu trữ, quản lý đến khai thác dữ liệu. Kết quả của giai đoạn thử nghiệm sẽ là căn cứ để hoàn thiện các quy trình nghiệp vụ, xây dựng các tiêu chuẩn kỹ thuật, chuẩn hóa mô hình dữ liệu và hình thành kho dữ liệu dùng chung của Kiểm toán nhà nước. Để bảo đảm tính hệ thống, nội dung thử nghiệm được triển khai theo ba nhóm nội dung chính. Thứ nhất là xây dựng mô hình cơ sở dữ liệu phục vụ hoạt động kiểm toán, bao gồm kiến trúc dữ liệu, mô hình lưu trữ, chuẩn hóa dữ liệu và quản lý Metadata. Thứ hai là xây dựng cơ chế quản lý, phân quyền và bảo đảm an toàn dữ liệu nhằm đáp ứng yêu cầu khai thác hiệu quả nhưng vẫn bảo đảm bí mật nhà nước và an toàn thông tin. Thứ ba là thử nghiệm phương thức thu thập dữ liệu trực tiếp từ các cuộc kiểm toán kết hợp với kết nối, chia sẻ dữ liệu từ các cơ sở dữ liệu quốc gia, cơ sở dữ liệu chuyên ngành và các hệ thống thông tin của bộ, ngành, địa phương, từng bước hình thành nguồn dữ liệu lớn phục vụ hoạt động kiểm toán. 2. Nguyên tắc xây dựng mô hình cơ sở dữ liệu tập trung phục vụ kiểm toán Trong bối cảnh chuyển đổi số và sự phát triển mạnh mẽ của dữ liệu lớn, dữ liệu đã trở thành một trong những nguồn lực quan trọng nhất đối với hoạt động quản lý nhà nước cũng như hoạt động kiểm toán. Nếu trước đây, bằng chứng kiểm toán chủ yếu được thu thập thông qua hồ sơ giấy, báo cáo tổng hợp hoặc các bảng biểu do đơn vị được kiểm toán cung cấp thì hiện nay phần lớn các hoạt động quản lý đều được thực hiện trên các hệ thống thông tin điện tử. Điều này đồng nghĩa với việc mọi nghiệp vụ phát sinh đều để lại dấu vết dữ liệu dưới dạng giao dịch điện tử, nhật ký hệ thống, cơ sở dữ liệu quan hệ, dữ liệu phi cấu trúc hoặc dữ liệu thời gian thực. Đây là nguồn thông tin có giá trị rất lớn để phục vụ hoạt động kiểm toán nếu được tổ chức, quản lý và khai thác một cách khoa học. Tuy nhiên, thực tế hiện nay cho thấy dữ liệu phục vụ hoạt động kiểm toán của Kiểm toán nhà nước còn phân tán tại nhiều đơn vị, nhiều đoàn kiểm toán và nhiều hệ thống thông tin khác nhau. Mỗi cuộc kiểm toán thường yêu cầu đơn vị được kiểm toán cung cấp dữ liệu phục vụ riêng cho cuộc kiểm toán đó. Sau khi cuộc kiểm toán kết thúc, phần lớn dữ liệu được lưu trữ cùng hồ sơ kiểm toán và ít được tái sử dụng cho các cuộc kiểm toán tiếp theo. Điều này dẫn đến nhiều hạn chế như dữ liệu bị phân mảnh, thiếu tính liên thông, khó tìm kiếm, khó chia sẻ, không hình thành được kho dữ liệu lịch sử và làm giảm đáng kể giá trị của dữ liệu trong dài hạn. Một hạn chế khác là dữ liệu được thu thập giữa các cuộc kiểm toán chưa có sự thống nhất về cấu trúc. Cùng một loại dữ liệu nhưng mỗi đoàn kiểm toán có thể yêu cầu theo các biểu mẫu khác nhau, tên trường dữ liệu khác nhau hoặc định dạng khác nhau. Điều này khiến việc tổng hợp dữ liệu trên phạm vi toàn ngành gặp nhiều khó khăn. Trong nhiều trường hợp, cùng một đơn vị được kiểm toán nhưng phải nhiều lần cung cấp cùng một loại dữ liệu cho các đoàn kiểm toán khác nhau, vừa làm tăng chi phí tuân thủ của đơn vị được kiểm toán, vừa làm giảm hiệu quả khai thác dữ liệu của Kiểm toán nhà nước. Trong khi đó, xu hướng phát triển của các Cơ quan Kiểm toán tối cao trên thế giới đều hướng tới việc xây dựng kho dữ liệu tập trung (Audit Data Repository) nhằm lưu trữ toàn bộ dữ liệu thu thập được từ các cuộc kiểm toán và các nguồn dữ liệu bên ngoài. Kho dữ liệu này không chỉ phục vụ từng cuộc kiểm toán mà còn được coi là tài sản dữ liệu của cơ quan kiểm toán, liên tục được cập nhật, mở rộng và khai thác cho nhiều mục đích khác nhau như đánh giá rủi ro, lập kế hoạch kiểm toán, phát hiện gian lận, hỗ trợ điều hành, nghiên cứu chính sách và phát triển các mô hình trí tuệ nhân tạo. Xuất phát từ yêu cầu đó, đề tài đề xuất xây dựng mô hình cơ sở dữ liệu tập trung phục vụ hoạt động kiểm toán của Kiểm toán nhà nước theo định hướng hiện đại, đáp ứng yêu cầu lưu trữ dữ liệu lớn, hỗ trợ khai thác linh hoạt và có khả năng mở rộng trong tương lai. Mô hình này không chỉ phục vụ việc lưu trữ dữ liệu mà còn là nền tảng cho toàn bộ hệ sinh thái phân tích dữ liệu, trí tuệ nhân tạo và kiểm toán số của Kiểm toán nhà nước. Mô hình cơ sở dữ liệu được xây dựng dựa trên năm nguyên tắc cơ bản: Thứ nhất, dữ liệu chỉ thu thập một lần nhưng được sử dụng nhiều lần. Đây là nguyên tắc quan trọng nhất trong quản trị dữ liệu hiện đại. Mọi dữ liệu thu thập được từ các cuộc kiểm toán hoặc từ các cơ quan, tổ chức bên ngoài sẽ được chuẩn hóa và lưu trữ tập trung để phục vụ cho nhiều cuộc kiểm toán khác nhau. Việc này giúp giảm đáng kể thời gian thu thập dữ liệu, giảm chi phí của đơn vị được kiểm toán và hình thành kho dữ liệu dùng chung của toàn ngành. Thứ hai, dữ liệu phải được chuẩn hóa ngay từ đầu. Trước khi đưa vào kho dữ liệu, mọi dữ liệu cần được chuẩn hóa về định dạng, kiểu dữ liệu, đơn vị tính, mã định danh, danh mục dùng chung và các quy tắc đặt tên. Việc chuẩn hóa giúp dữ liệu từ nhiều nguồn khác nhau có thể liên kết với nhau, đồng thời tạo điều kiện thuận lợi cho việc xây dựng các mô hình phân tích dữ liệu lớn. Thứ ba, dữ liệu phải bảo đảm khả năng truy xuất nguồn gốc. Mỗi tập dữ liệu khi được đưa vào hệ thống đều phải lưu giữ đầy đủ thông tin về nguồn cung cấp, thời gian thu thập, đơn vị cung cấp, cuộc kiểm toán liên quan, người thực hiện và các lần chỉnh sửa. Điều này giúp kiểm toán viên có thể xác minh nguồn gốc của dữ liệu bất kỳ lúc nào và bảo đảm tính tin cậy của bằng chứng kiểm toán. Thứ tư, dữ liệu phải được quản trị xuyên suốt vòng đời. Mỗi tập dữ liệu đều trải qua các giai đoạn hình thành, tiếp nhận, kiểm tra chất lượng, lưu trữ, khai thác, cập nhật, lưu trữ lâu dài và hủy bỏ theo quy định. Việc quản trị vòng đời dữ liệu giúp tránh tình trạng dữ liệu lỗi thời, dữ liệu trùng lặp hoặc dữ liệu không còn giá trị nhưng vẫn chiếm tài nguyên lưu trữ. Thứ năm, kiến trúc dữ liệu phải có khả năng mở rộng. Khối lượng dữ liệu của Kiểm toán nhà nước sẽ tăng rất nhanh khi thực hiện kết nối với các cơ sở dữ liệu quốc gia, dữ liệu từ các bộ, ngành và dữ liệu thu thập từ các cuộc kiểm toán. Vì vậy, hệ thống phải được thiết kế theo kiến trúc mở, cho phép mở rộng dung lượng lưu trữ, mở rộng năng lực xử lý và bổ sung các nguồn dữ liệu mới mà không làm ảnh hưởng đến hoạt động của toàn hệ thống. 3. Đề xuất kiến trúc cơ sở dữ liệu Lakehouse và các thành phần quản trị dữ liệu 3.1. Kiến trúc Lakehouse trong xây dựng cơ sở dữ liệu phục vụ kiểm toán Trên cơ sở các nguyên tắc trên, đề tài đề xuất áp dụng mô hình kiến trúc Lakehouse làm nền tảng xây dựng cơ sở dữ liệu phục vụ hoạt động kiểm toán. Đây là mô hình đang được nhiều tổ chức quốc tế và doanh nghiệp lớn sử dụng bởi khả năng kết hợp ưu điểm của Data Lake và Data Warehouse trong cùng một kiến trúc. Nếu Data Warehouse truyền thống phù hợp với dữ liệu đã được chuẩn hóa thì Data Lake có khả năng lưu trữ dữ liệu với quy mô rất lớn, bao gồm cả dữ liệu có cấu trúc, bán cấu trúc và phi cấu trúc. Lakehouse cho phép lưu trữ đồng thời tất cả các loại dữ liệu nhưng vẫn bảo đảm hiệu năng truy vấn và khả năng phân tích như một kho dữ liệu truyền thống. Trong mô hình được đề xuất, toàn bộ dữ liệu được chia thành bốn lớp chính. Lớp thứ nhất là lớp dữ liệu gốc (Raw Data Layer). Đây là nơi lưu trữ toàn bộ dữ liệu được tiếp nhận từ các cuộc kiểm toán hoặc từ các hệ thống bên ngoài mà chưa thực hiện bất kỳ thao tác chỉnh sửa nào. Dữ liệu được lưu giữ đúng nguyên trạng nhằm bảo đảm khả năng đối chiếu, kiểm chứng và phục hồi khi cần thiết. Mọi dữ liệu sau khi tiếp nhận đều được gắn mã định danh, thời gian tiếp nhận, nguồn dữ liệu và thông tin về cuộc kiểm toán tương ứng. Lớp thứ hai là lớp dữ liệu chuẩn hóa (Standardized Data Layer). Sau khi dữ liệu được tiếp nhận, hệ thống sẽ tự động thực hiện các bước kiểm tra chất lượng, loại bỏ dữ liệu trùng lặp, chuẩn hóa kiểu dữ liệu, chuẩn hóa đơn vị tính, chuẩn hóa mã dùng chung và bổ sung các thông tin còn thiếu. Đây là lớp dữ liệu phục vụ chủ yếu cho việc khai thác nghiệp vụ của các đoàn kiểm toán. Lớp thứ ba là lớp dữ liệu tổng hợp (Curated Data Layer). Tại lớp này, dữ liệu được tổng hợp theo từng lĩnh vực như ngân sách nhà nước, đầu tư công, doanh nghiệp nhà nước, ngân hàng, công nghệ thông tin, tài nguyên môi trường hoặc dịch vụ công trực tuyến. Hệ thống đồng thời xây dựng các chỉ số, các bảng dữ liệu tổng hợp và các mô hình dữ liệu chuyên ngành nhằm phục vụ trực tiếp cho hoạt động phân tích. Lớp cuối cùng là lớp dữ liệu phân tích (Analytics Layer). Đây là lớp dữ liệu phục vụ trực tiếp cho các công cụ phân tích dữ liệu lớn, Dashboard, trí tuệ nhân tạo và các mô hình học máy. Toàn bộ dữ liệu tại lớp này đã được tối ưu hóa cho việc khai thác, giúp giảm đáng kể thời gian xử lý của các công cụ phân tích và nâng cao hiệu quả vận hành của hệ thống. Việc phân chia thành nhiều lớp dữ liệu mang lại nhiều lợi ích quan trọng. Thứ nhất, dữ liệu gốc luôn được bảo toàn, giúp bảo đảm tính toàn vẹn của bằng chứng kiểm toán. Thứ hai, dữ liệu được xử lý theo từng giai đoạn giúp nâng cao chất lượng dữ liệu và giảm thiểu sai sót. Thứ ba, việc tách riêng lớp dữ liệu phân tích giúp tối ưu hóa hiệu năng của các hệ thống báo cáo và trí tuệ nhân tạo mà không ảnh hưởng đến dữ liệu gốc. 3.2. Hệ thống Metadata, Data Catalog và Data Lineage Một thành phần quan trọng khác của mô hình cơ sở dữ liệu là hệ thống Metadata và Data Catalog. Metadata được hiểu là tập hợp các thông tin mô tả về dữ liệu như tên dữ liệu, ý nghĩa nghiệp vụ, kiểu dữ liệu, nguồn dữ liệu, đơn vị quản lý, thời điểm cập nhật và quy tắc khai thác. Trong khi đó, Data Catalog đóng vai trò như "danh mục dữ liệu" của toàn ngành Kiểm toán nhà nước. Thông qua Data Catalog, kiểm toán viên có thể nhanh chóng tìm kiếm dữ liệu cần sử dụng mà không phải biết chính xác dữ liệu đang được lưu trữ ở đâu hoặc thuộc đơn vị nào quản lý. Bên cạnh Metadata, hệ thống cũng cần quản lý Data Lineage nhằm theo dõi toàn bộ quá trình hình thành và biến đổi của dữ liệu. Mỗi tập dữ liệu đều được ghi nhận lịch sử từ thời điểm tiếp nhận, quá trình chuẩn hóa, các lần chỉnh sửa, các mô hình phân tích đã sử dụng cũng như các báo cáo được tạo ra từ tập dữ liệu đó. Data Lineage giúp nâng cao tính minh bạch, tăng khả năng kiểm chứng và hỗ trợ rất hiệu quả cho việc kiểm soát chất lượng dữ liệu. 3.3. Tích hợp và kết nối với các hệ thống thông tin bên ngoài Để nâng cao khả năng khai thác dữ liệu, mô hình cơ sở dữ liệu cần được thiết kế theo hướng tích hợp với các hệ thống thông tin bên ngoài thông qua nền tảng chia sẻ dữ liệu quốc gia. Thay vì lưu trữ hoàn toàn mọi dữ liệu tại Kiểm toán nhà nước, hệ thống có thể kết hợp giữa dữ liệu được lưu trữ nội bộ và dữ liệu được truy cập theo thời gian thực từ các cơ sở dữ liệu quốc gia hoặc cơ sở dữ liệu của các bộ, ngành. Cách tiếp cận này giúp giảm đáng kể chi phí lưu trữ, đồng thời bảo đảm dữ liệu luôn được cập nhật mới nhất. 4. Ý nghĩa và định hướng khai thác mô hình trong hoạt động kiểm toán Mô hình cơ sở dữ liệu được đề xuất không chỉ phục vụ các cuộc kiểm toán hiện tại mà còn hướng tới mục tiêu xây dựng tài sản dữ liệu lâu dài của Kiểm toán nhà nước. Khi số lượng cuộc kiểm toán ngày càng tăng, khối lượng dữ liệu được tích lũy sẽ ngày càng lớn và trở thành nguồn tri thức quan trọng để phát triển các mô hình đánh giá rủi ro, lựa chọn chuyên đề kiểm toán, phát hiện gian lận và ứng dụng trí tuệ nhân tạo. Đây sẽ là nền tảng quan trọng để Kiểm toán nhà nước từng bước chuyển đổi từ phương thức kiểm toán dựa trên hồ sơ sang mô hình kiểm toán dựa trên dữ liệu, phù hợp với xu thế phát triển của các Cơ quan Kiểm toán tối cao trên thế giới và định hướng chuyển đổi số của Việt Nam.