Tóm tắt: Sắp xếp, tinh gọn bộ máy và tổ chức chính quyền địa phương hai cấp mở ra cơ hội cơ cấu lại nguồn lực tài sản công. Tuy nhiên, hàng nghìn cơ sở nhà, đất dôi dư chậm được khai thác đang gây lãng phí và làm giảm hiệu quả sử dụng nguồn lực quốc gia. Bài viết phân tích những điểm nghẽn trong quản lý, xử lý tài sản công; đồng thời đề xuất các giải pháp chuyển từ tư duy xử lý hành chính sang quản trị tài sản theo hiệu quả kinh tế – xã hội, biến nguồn lực dôi dư thành động lực tăng trưởng bền vững.
Từ khóa: Tài sản công; nhà, đất dôi dư; sắp xếp bộ máy; chống lãng phí; quản trị tài sản; tăng trưởng kinh tế.
1. Tài sản công dôi dư: Nghịch lý nguồn lực trong nền kinh tế
Trong bối cảnh Việt Nam đang tập trung huy động nguồn lực cho mục tiêu tăng trưởng cao, việc hàng nghìn trụ sở, cơ sở nhà, đất công chưa được sử dụng hiệu quả đặt ra một nghịch lý đáng suy nghĩ: một bên, ngân sách vẫn phải đầu tư thêm trường học, bệnh viện, công trình công cộng; bên kia, không ít tài sản hiện có lại bị bỏ trống, xuống cấp hoặc chậm đưa vào khai thác. Theo số liệu Bộ Tài chính công khai, được Thời báo Tài chính Việt Nam phản ánh ngày 27/10/2026, đến ngày 26/10/2026, cả nước có 31.530 cơ sở nhà, đất thuộc diện phải xử lý; trong đó 21.127 cơ sở đã hoàn thành, đạt khoảng 67%, còn 10.403 cơ sở chưa hoàn thành xử lý, khai thác. Riêng khối địa phương còn 9.608 cơ sở, chiếm hơn 92% tổng số chưa hoàn thành. Gia Lai còn 971 cơ sở, Đà Nẵng 965 cơ sở, Phú Thọ 622 cơ sở và Thanh Hóa 589 cơ sở [1]. Những con số trên phản ánh quy mô lớn của vấn đề, nhưng cần phân biệt: chưa hoàn thành xử lý không đồng nghĩa tất cả tài sản đều đang bỏ trống. Điều đáng quan tâm là khoảng cách giữa việc hoàn tất thủ tục hành chính với đưa tài sản vào sử dụng thực chất.
Dưới góc độ kinh tế, tài sản công không chỉ là những con số ghi trên bảng cân đối tài sản nhà nước, mà còn là nguồn lực sản xuất và cung cấp dịch vụ công. Một khu đất bỏ không đồng nghĩa với cơ hội đầu tư bị trì hoãn; một trụ sở xuống cấp là nguồn vốn xã hội đang mất dần giá trị; một công trình chưa được khai thác có thể khiến ngân sách phải chi thêm để đáp ứng nhu cầu tương tự ở địa điểm khác. Lãng phí tài sản công vì vậy có ba tầng tổn thất: chi phí duy trì, bảo quản; giá trị tài sản suy giảm và chi phí cơ hội do nguồn lực không được đưa vào sử dụng. Đáng chú ý, chi phí cơ hội thường không thể hiện trực tiếp trong báo cáo ngân sách. Một cơ sở nhà, đất có thể vẫn được ghi nhận đầy đủ về mặt kế toán, nhưng hiệu quả kinh tế thực tế gần như bằng không nếu không tạo ra lợi ích tương xứng. Vấn đề cốt lõi không phải Nhà nước đang có bao nhiêu tài sản dôi dư, mà là bao nhiêu nguồn lực được giải phóng, tạo thêm giá trị cho nền kinh tế và phục vụ người dân.

2. Vì sao tài sản công chậm được đưa vào khai thác?
Trước hết là bất cập trong tư duy quản lý. Trong cơ chế truyền thống, việc quản lý tài sản công thường chú trọng bảo đảm đúng thủ tục, đúng thẩm quyền và tránh thất thoát. Đây là yêu cầu cần thiết, nhưng chưa đủ. Khi tài sản trở thành dôi dư, nếu không xác định rõ trách nhiệm khai thác và hiệu quả sử dụng, tài sản có thể được bàn giao trên giấy tờ nhưng vẫn nằm im trên thực tế. Số liệu Bộ Tài chính công bố ngày 1/6/2026 cho thấy, tại thời điểm 27/5/2026, trong 11.412 cơ sở nhà, đất ở địa phương chưa hoàn thành xử lý hoặc chưa được khai thác triệt để, có 5.329 cơ sở đã giao cho tổ chức kinh doanh nhà hoặc phát triển quỹ đất nhưng chưa khai thác; 2.823 cơ sở đã có phương án nhưng chưa hoàn thành thực hiện; 3.260 cơ sở chưa có phương án xử lý [2]. Như vậy, nút thắt không chỉ nằm ở khâu quyết định xử lý, mà còn ở năng lực tổ chức thực hiện sau quyết định.Thứ hai, nhiều tài sản vướng hồ sơ pháp lý, quy hoạch, tình trạng sử dụng hoặc điều kiện chuyển đổi công năng. Trong khi đó, việc phối hợp giữa cơ quan quản lý tài sản, đất đai, quy hoạch và chính quyền địa phương chưa phải lúc nào cũng đồng bộ.Thứ ba, tâm lý e ngại trách nhiệm có thể khiến một số cơ quan lựa chọn giải pháp an toàn là chờ hướng dẫn hoặc xin ý kiến nhiều cấp. Điều này làm kéo dài thời gian xử lý, trong khi tài sản tiếp tục xuống cấp. Cuối cùng, chưa có cơ chế đánh giá đầy đủ hiệu quả kinh tế – xã hội đối với từng phương án khai thác. Không phải tài sản nào cũng có khả năng cho thuê hoặc bán với giá trị cao. Tại vùng sâu, vùng xa, nhu cầu thị trường hạn chế; ngược lại, những khu đất có vị trí thuận lợi cần được đánh giá thận trọng để tránh thất thoát địa tô và lợi ích công cộng. Căn nguyên sâu xa là chúng ta còn thiên về quản lý tài sản công như một đối tượng hành chính, thay vì quản trị tài sản như một nguồn lực kinh tế có chi phí cơ hội và trách nhiệm tạo giá trị.
3. Cơ chế đã tháo gỡ, nhưng hiệu quả phụ thuộc vào thực thi
Một chuyển biến quan trọng là Chính phủ ban hành Nghị quyết số 31/2026/NQ-CP ngày 24/6/2026 về các cơ chế, chính sách đặc thù đẩy nhanh xử lý, khai thác nhà, đất dôi dư sau sắp xếp bộ máy. Nghị quyết trao thẩm quyền chủ động hơn cho Chủ tịch UBND cấp tỉnh; đơn giản hóa việc xây dựng phương án khai thác; cho phép khai thác một số tài sản chưa hoàn thiện giấy chứng nhận quyền sử dụng đất và áp dụng phương thức niêm yết giá, chào giá cạnh tranh đối với việc cho thuê nhà thuộc phạm vi điều chỉnh của cơ chế đặc thù [3]. Đây là bước tiến đáng ghi nhận, tạo điều kiện chuyển từ quản lý thụ động sang khai thác chủ động. Tiếp đó, Công điện số 68/CĐ-TTg ngày 7/10/2026 yêu cầu đẩy nhanh tiến độ xử lý, khai thác tài sản dôi dư, khắc phục tình trạng bỏ hoang, sử dụng kém hiệu quả, bảo đảm hoàn thành trong năm 2026; đồng thời nhấn mạnh trách nhiệm trực tiếp của người đứng đầu và yêu cầu xử lý ngay những cơ sở không sử dụng quá 12 tháng đã được thanh tra chỉ ra [4]. Tuy nhiên, phân cấp mạnh hơn phải đi cùng công khai và trách nhiệm giải trình cao hơn. Nếu thiếu cơ chế giám sát, nguy cơ định giá không phù hợp, lựa chọn đối tượng thuê thiếu minh bạch hoặc chuyển dịch lợi ích công sang lợi ích tư vẫn có thể xảy ra. Vì vậy, cải cách thể chế phải đồng thời giải quyết hai yêu cầu: không để tài sản công bị đóng băng bởi thủ tục, nhưng cũng không để việc đẩy nhanh khai thác trở thành kẽ hở gây thất thoát tài sản nhà nước.
4. Giải pháp biến tài sản dôi dư thành động lực tăng trưởng
Thứ nhất, chuyển từ kiểm kê tài sản sang quản trị theo hiệu quả sử dụng. Cần xây dựng cơ sở dữ liệu thống nhất về nhà, đất dôi dư, thể hiện rõ vị trí, diện tích, giá trị, tình trạng pháp lý, thời gian bỏ trống, chi phí duy trì và phương án khai thác. Đặc biệt, phải công khai danh mục tài sản đủ điều kiện khai thác để người dân, doanh nghiệp và các tổ chức có thể tiếp cận thông tin bình đẳng. Không nên đánh giá thành tích bằng số quyết định bàn giao, mà bằng tỷ lệ tài sản thực sự được sử dụng, nguồn thu ròng, chi phí ngân sách tiết kiệm được và lợi ích xã hội tạo ra.
Thứ hai, phân loại tài sản và lựa chọn phương án khai thác theo lợi ích tổng thể. Đối với tài sản phù hợp nhu cầu công cộng, cần ưu tiên chuyển đổi thành trường học, cơ sở y tế, thiết chế văn hóa và nơi cung cấp dịch vụ công. Đây là phương án vừa tận dụng nguồn lực hiện có, vừa giảm áp lực đầu tư mới. Thực tế đã có những kết quả tích cực. Theo Bộ Tài chính, đến thời điểm công bố tháng 6/2026, các địa phương đã bố trí 3.015 cơ sở phục vụ giáo dục, đào tạo; 648 cơ sở cho y tế; 2.385 cơ sở làm thiết chế văn hóa, thể thao [2]. Đối với tài sản có lợi thế thương mại, cần khai thác thông qua các hình thức phù hợp pháp luật, bảo đảm công khai và hiệu quả tài chính. Những tài sản xuống cấp, không còn nhu cầu sử dụng phải có phương án xử lý dứt điểm, tránh tiếp tục chi ngân sách duy trì vô thời hạn. Tuy nhiên, hiệu quả không thể chỉ đo bằng số tiền thu được. Một cơ sở được chuyển thành trường học có thể đem lại lợi ích xã hội lớn hơn phương án cho thuê thương mại.
Thứ ba, gắn khai thác tài sản dôi dư với phát triển kinh tế tư nhân. Đây là hướng đi cần được coi trọng. Tại những địa điểm phù hợp, có thể nghiên cứu sử dụng nhà, đất công dôi dư làm không gian khởi nghiệp, trung tâm hỗ trợ doanh nghiệp nhỏ và vừa, cơ sở đào tạo nghề hoặc địa điểm cung cấp dịch vụ. Cách tiếp cận này tạo ra lợi ích kép: Nhà nước giảm chi phí quản lý tài sản không sử dụng, còn doanh nghiệp có thêm cơ hội tiếp cận mặt bằng với chi phí hợp lý. Tuy nhiên, mọi chính sách hỗ trợ phải đúng đối tượng, đúng thẩm quyền, công khai điều kiện tiếp cận và bảo đảm cạnh tranh bình đẳng; tuyệt đối không biến cơ chế ưu đãi thành đặc quyền sử dụng tài sản công.
Thứ tư, gắn phân cấp với trách nhiệm cá nhân và thời hạn xử lý. Mỗi cơ sở dôi dư cần xác định rõ đơn vị quản lý, phương án xử lý, người chịu trách nhiệm và thời hạn đưa vào sử dụng. Đối với tài sản không có vướng mắc pháp lý nhưng kéo dài thời gian xử lý, phải kiểm tra nguyên nhân, làm rõ trách nhiệm và xem xét kết quả trong đánh giá mức độ hoàn thành nhiệm vụ. Đồng thời, Kiểm toán nhà nước và cơ quan thanh tra cần tăng cường kiểm tra những tài sản có giá trị lớn, chậm khai thác, sử dụng sai mục đích hoặc có nguy cơ thất thoát. Đặc biệt, cần mở rộng trọng tâm kiểm toán từ tuân thủ thủ tục sang đánh giá tính kinh tế, hiệu quả và hiệu lực của việc quản lý, sử dụng tài sản công.
Thứ năm, thiết lập thước đo hiệu quả mới và giám sát thường xuyên. Bộ Tài chính cần nghiên cứu hệ thống chỉ tiêu đánh giá gồm: tỷ lệ tài sản thực tế đưa vào sử dụng; thời gian xử lý bình quân; chi phí duy trì tài sản bỏ trống; giá trị tài chính thu được và lợi ích xã hội từ chuyển đổi công năng. Kết quả phải được công khai định kỳ, tạo điều kiện so sánh giữa các địa phương và xác định những điểm nghẽn cần tháo gỡ. Quan trọng hơn, không nên khuyến khích xử lý tài sản bằng mọi giá để đạt chỉ tiêu. Việc lựa chọn phương án phải dựa trên so sánh chi phí – lợi ích, phù hợp quy hoạch, nhu cầu sử dụng và mục tiêu phát triển dài hạn.
Kết luận
Sắp xếp, tinh gọn bộ máy không chỉ nhằm giảm đầu mối, nâng cao hiệu lực quản lý mà còn phải tạo bước chuyển căn bản trong sử dụng nguồn lực quốc gia. Nếu hàng nghìn trụ sở, cơ sở nhà, đất tiếp tục bị bỏ không, hiệu quả kinh tế của cuộc cải cách sẽ bị hạn chế. Vấn đề đặt ra không đơn thuần là xử lý nhanh tài sản dôi dư, mà phải khai thác đúng, minh bạch và hiệu quả. Muốn vậy, cần chuyển từ tư duy quản lý hành chính sang quản trị tài sản theo giá trị; từ trách nhiệm bàn giao sang trách nhiệm khai thác; từ đánh giá bằng thủ tục sang đánh giá bằng kết quả kinh tế - xã hội. Thước đo thành công không phải bao nhiêu tài sản được thanh lý hay chuyển giao, mà là bao nhiêu nguồn lực được giải phóng, bao nhiêu chi phí ngân sách được tiết kiệm và bao nhiêu giá trị mới được tạo ra cho người dân, doanh nghiệp và nền kinh tế. Đó mới là ý nghĩa thực chất của chống lãng phí và nâng cao hiệu quả quản trị tài sản công trong giai đoạn phát triển mới.
Tài liệu tham khảo
[1] Vân Hà (2026), “Cả nước còn hơn 10.400 cơ sở nhà, đất dôi dư chưa hoàn thành xử lý”, Thời báo Tài chính Việt Nam, ngày 27/10/2026. https://thoibaotaichinhvietnam.vn/ca-nuoc-con-hon-10-400-co-so-nha-dat-doi-du-chua-hoan-thanh-xu-ly-205956-205956.html.
[2] Báo Điện tử Chính phủ (2026), “Tăng tốc xử lý nhà đất dôi dư sau tinh gọn tổ chức bộ máy”, ngày 1/6/2026. https://baochinhphu.vn/tang-toc-xu-ly-nha-dat-doi-du-sau-tinh-gon-to-chuc-bo-may-102260601175305658.htm.
[3] Chính phủ (2026), Nghị quyết số 31/2026/NQ-CP ngày 24/6/2026 về các cơ chế, chính sách đặc thù nhằm đẩy nhanh tiến độ xử lý, khai thác nhà, đất dôi dư sau khi sắp xếp, tinh gọn tổ chức bộ máy của hệ thống chính trị, sắp xếp đơn vị hành chính. https://vanban.chinhphu.vn/?docid=218561&pageid=27160
[4] Thủ tướng Chính phủ (2026), Công điện số 68/CĐ-TTg ngày 7/10/2026 về việc đẩy nhanh tiến độ thực hiện xử lý, khai thác nhà, đất dôi dư sau khi sắp xếp, tinh gọn tổ chức bộ máy, sắp xếp đơn vị hành chính. https://chinhphu.vn/?classid=2&docid=219866&pageid=27160