Tóm tắt: Nghị quyết 68-NQ/TW mở ra bước ngoặt trong phát triển kinh tế tư nhân Việt Nam, với nhiều chính sách ưu đãi về thuế, vốn, đất đai và đổi mới sáng tạo. Tuy nhiên, thực tiễn cho thấy ưu đãi chưa đủ tạo ra doanh nghiệp mạnh nếu môi trường kinh doanh thiếu ổn định, khả năng tiếp cận nguồn lực chưa bình đẳng, thị trường đầu ra hạn chế và năng lực nội tại còn yếu. Bài viết phân tích những điểm nghẽn căn bản, từ đó kiến nghị chuyển trọng tâm từ hỗ trợ chi phí sang cải cách thể chế, thúc đẩy cạnh tranh bình đẳng, nâng cao năng suất và năng lực tự chủ của doanh nghiệp.
Từ khóa: Kinh tế tư nhân; Nghị quyết 68-NQ/TW; cải cách thể chế; chính sách ưu đãi; năng lực cạnh tranh; phát triển bền vững.
1. Bước ngoặt chính sách và nghịch lý từ thực tiễn
Nghị quyết số 68-NQ/TW ngày 4/5/2025 của Bộ Chính trị về phát triển kinh tế tư nhân đánh dấu bước chuyển quan trọng trong tư duy phát triển kinh tế Việt Nam. Việc xác định kinh tế tư nhân là một trong những động lực quan trọng nhất của nền kinh tế quốc gia không chỉ khẳng định vai trò của khu vực này, mà còn đặt ra yêu cầu đổi mới căn bản phương thức quản lý và kiến tạo phát triển. Nghị quyết đề ra mục tiêu đến năm 2030 có 2 triệu doanh nghiệp hoạt động, kinh tế tư nhân đóng góp khoảng 55–58% GDP, đạt tốc độ tăng trưởng bình quân 10–12%/năm. Để hiện thực hóa mục tiêu đó, Quốc hội ban hành Nghị quyết 198/2025/QH15 về một số cơ chế, chính sách đặc biệt phát triển kinh tế tư nhân; Chính phủ tiếp tục cụ thể hóa bằng các chương trình hành động và Nghị định 20/2026/NĐ-CP. Điểm đáng chú ý là chủ trương phát triển kinh tế tư nhân không còn dừng ở khuyến khích, mà chuyển sang tháo gỡ rào cản, bảo vệ quyền kinh doanh và tạo điều kiện để doanh nghiệp vươn lên.
Tuy nhiên, thực tiễn đặt ra một nghịch lý: chính sách hỗ trợ ngày càng nhiều, nhưng khả năng tồn tại, mở rộng quy mô và nâng cao sức cạnh tranh của một bộ phận lớn doanh nghiệp vẫn hạn chế. Theo Cục Thống kê, 9 tháng năm 2026, cả nước có gần 149.700 doanh nghiệp thành lập mới, tăng 3,2% so với cùng kỳ; vốn đăng ký đạt 1,884 triệu tỷ đồng, tăng 32,7%. Tuy nhiên, tổng số doanh nghiệp thành lập mới và quay trở lại hoạt động đạt gần 223.900, giảm 3,2%; trong khi 172.000 doanh nghiệp rút lui khỏi thị trường. Đáng chú ý, số doanh nghiệp hoàn tất thủ tục giải thể tăng 118,8%, dù một phần có thể là những trường hợp đã ngừng hoạt động từ trước. Các số liệu phản ánh cả sự năng động lẫn sức ép đối với cộng đồng doanh nghiệp. Gia nhập thị trường không đồng nghĩa với tồn tại bền vững; vốn đăng ký tăng không đồng nghĩa với năng lực sản xuất và hiệu quả kinh doanh tăng tương ứng. Vấn đề vì thế không chỉ là có thêm bao nhiêu doanh nghiệp, mà là bao nhiêu doanh nghiệp có thể tồn tại, lớn mạnh, nâng cao năng suất và cạnh tranh bằng thực lực.
2. Vì sao ưu đãi chưa đủ tạo nên doanh nghiệp mạnh?
Thể chế chưa thông suốt, ưu đãi khó phát huy tác dụng. Đối với doanh nghiệp, sự ổn định, minh bạch và khả năng dự báo của chính sách nhiều khi quan trọng hơn một khoản ưu đãi tài chính. Báo cáo Kinh tế tư nhân Việt Nam 2025 của VCCI, công bố năm 2026, cho thấy tỷ lệ doanh nghiệp khảo sát gặp khó khăn do biến động chính sách, pháp luật tăng từ 16,9% năm 2024 lên 24,3% năm 2025. Chỉ khoảng 6–8% doanh nghiệp cho biết có thể thường xuyên hoặc luôn luôn dự đoán được thay đổi chính sách. Đây là vấn đề đáng suy nghĩ. Một doanh nghiệp có thể được miễn thuế ba năm, nhưng nếu mất nhiều thời gian hoàn thiện thủ tục đất đai, đầu tư, xây dựng hoặc thường xuyên đối mặt với cách hiểu pháp luật khác nhau, lợi ích từ ưu đãi có thể bị thu hẹp đáng kể.
Xét về bản chất kinh tế, sự thiếu ổn định thể chế làm tăng chi phí giao dịch, chi phí phòng ngừa rủi ro và làm giảm động lực đầu tư dài hạn. Khi khó dự đoán môi trường kinh doanh, doanh nghiệp có xu hướng lựa chọn hoạt động ngắn hạn thay vì đầu tư công nghệ, nghiên cứu sản phẩm và mở rộng quy mô. Nghị quyết 198/2025/QH15 đã đặt ra yêu cầu giảm ít nhất 30% thời gian xử lý thủ tục hành chính, 30% chi phí tuân thủ pháp luật và 30% điều kiện kinh doanh. Đây là chủ trương đúng, nhưng kết quả phải được đo bằng chi phí thực tế doanh nghiệp tiết kiệm được, không đơn thuần bằng số thủ tục được công bố cắt giảm. Một môi trường kinh doanh ít rủi ro, chi phí thấp và có thể dự báo chính là ưu đãi có giá trị nhất, bởi mọi doanh nghiệp đều được hưởng mà không cần cơ chế xin – cho.
Có chính sách hỗ trợ vốn nhưng chưa tháo gỡ được rào cản tiếp cận. Thiếu vốn là khó khăn lớn của doanh nghiệp tư nhân, song vấn đề không chỉ nằm ở lãi suất, mà còn ở điều kiện tiếp cận tín dụng. Khảo sát PCI 2025 cho thấy 75,5% doanh nghiệp được hỏi đồng ý với nhận định không thể vay vốn nếu không có tài sản thế chấp; 54,2% cho rằng việc vay vốn khi thiếu tài sản bảo đảm rất khó khăn. Điều này bộc lộ hạn chế trong cơ chế phân bổ vốn. Doanh nghiệp có năng lực công nghệ, đơn hàng và triển vọng tăng trưởng nhưng thiếu tài sản thế chấp có thể gặp khó khăn hơn doanh nghiệp sở hữu nhiều tài sản nhưng hiệu quả sản xuất thấp. Nếu chính sách chỉ tập trung hỗ trợ lãi suất mà không cải thiện khả năng tiếp cận tín dụng, lợi ích dễ nghiêng về nhóm doanh nghiệp vốn đã đủ điều kiện vay. Vì vậy, cần phát triển các hình thức tài trợ dựa trên dòng tiền, hợp đồng, năng lực quản trị và hiệu quả dự án; đồng thời hoàn thiện cơ chế bảo lãnh tín dụng, thông tin tài chính doanh nghiệp và thị trường vốn dài hạn. Ngân hàng vẫn phải kiểm soát rủi ro, nhưng không nên để tài sản thế chấp trở thành thước đo gần như quyết định khả năng tiếp cận vốn của doanh nghiệp.
Ưu đãi đầu vào không thay thế được thị trường đầu ra. Một hạn chế của chính sách hỗ trợ truyền thống là quá chú trọng giảm chi phí sản xuất mà chưa quan tâm tương xứng đến khả năng tiêu thụ sản phẩm. Theo VCCI, tỷ lệ doanh nghiệp gặp khó khăn trong tìm kiếm khách hàng tăng từ 45,3% năm 2024 lên 60,2% năm 2025, trở thành trở ngại phổ biến nhất trong khảo sát. Con số này cho thấy một thực tế: doanh nghiệp không thể phát triển chỉ nhờ được hỗ trợ vốn, giảm thuế hoặc giảm tiền thuê đất nếu thiếu đơn hàng và thị trường tiêu thụ. Miễn thuế thu nhập doanh nghiệp có thể tạo động lực đầu tư, nhưng hiệu quả trực tiếp đối với doanh nghiệp đang thua lỗ rất hạn chế. Tín dụng ưu đãi giúp tăng khả năng đầu tư, nhưng nếu sức cầu yếu, mở rộng sản xuất có thể làm tăng tồn kho và rủi ro tài chính. Vì vậy, chính sách phát triển kinh tế tư nhân phải gắn với phát triển thị trường trong nước, nâng cao chất lượng sản phẩm, mở rộng xuất khẩu và thúc đẩy liên kết giữa doanh nghiệp nội địa với các tập đoàn lớn, doanh nghiệp FDI. Doanh nghiệp cần cơ hội kinh doanh thực chất hơn là những ưu đãi chỉ giúp giảm một phần chi phí nhưng không tạo thêm năng lực cạnh tranh.
Năng lực nội tại yếu là điểm nghẽn quyết định. Ngay cả khi môi trường kinh doanh thuận lợi, doanh nghiệp vẫn khó phát triển bền vững nếu thiếu công nghệ, nhân lực và năng lực quản trị. Khảo sát PCI 2025 cho thấy chỉ 8,8% doanh nghiệp có đổi mới sản phẩm hoặc dịch vụ; 29,6% thực hiện ít nhất một cải tiến quy trình; 3,9% chi từ 3% doanh thu trở lên cho khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số. Những tỷ lệ này phản ánh hạn chế đáng kể về năng lực đổi mới trong nhóm doanh nghiệp khảo sát.
Đổi mới công nghệ không đơn thuần là mua máy móc, phần mềm. Máy móc hiện đại không tự tạo ra năng suất nếu doanh nghiệp thiếu nhân lực kỹ thuật, quy trình quản lý và khả năng tổ chức sản xuất. Tương tự, chuyển đổi số sẽ khó phát huy hiệu quả nếu chỉ số hóa quy trình cũ mà không thay đổi mô hình quản trị. Đây là lý do chính sách ưu đãi không thể thay thế quá trình tích lũy năng lực nội tại. Về dài hạn, sức mạnh của doanh nghiệp không được quyết định bởi số tiền hỗ trợ nhận được, mà bởi khả năng tạo ra sản phẩm có giá trị gia tăng cao, kiểm soát chi phí, đổi mới công nghệ và đứng vững trước cạnh tranh.

3. Đổi mới chính sách: Từ ưu đãi sang kiến tạo năng lực phát triển
Để Nghị quyết 68-NQ/TW thực sự đi vào cuộc sống, cần chuyển trọng tâm từ hỗ trợ theo số lượng doanh nghiệp sang nâng cao chất lượng, sức cạnh tranh và khả năng phát triển dài hạn. Trong đó, cần tập trung vào năm định hướng.
Thứ nhất, lấy cải cách thể chế làm chính sách hỗ trợ quan trọng nhất. Tiếp tục xóa bỏ những rào cản gia nhập và mở rộng thị trường, bảo đảm quyền tài sản, quyền tự do kinh doanh và tính nhất quán trong thực thi pháp luật. Đặc biệt, phải chuyển mạnh từ quản lý theo tiền kiểm sang hậu kiểm dựa trên rủi ro; giảm thanh tra, kiểm tra chồng chéo; minh bạch trách nhiệm cơ quan công quyền. Cải cách phải được đánh giá bằng kết quả doanh nghiệp thực sự cảm nhận, không phải bằng số văn bản ban hành. Mỗi địa phương cần công khai thời gian giải quyết thủ tục, chi phí tuân thủ và tỷ lệ kiến nghị được xử lý đúng hạn, gắn với trách nhiệm người đứng đầu.
Thứ hai, bảo đảm cạnh tranh bình đẳng và phân bổ nguồn lực theo hiệu quả. Báo cáo PCI 2025 cho thấy điểm trung vị về cạnh tranh bình đẳng chỉ đạt 5,51/10; chính sách hỗ trợ doanh nghiệp đạt 5,43/10. Những kết quả này đặt ra yêu cầu tiếp tục cải thiện chất lượng điều hành và khả năng tiếp cận chính sách. Cần công khai tiêu chí phân bổ đất đai, tín dụng ưu đãi, cơ hội đầu tư và các chương trình hỗ trợ; hạn chế tối đa cơ chế xin – cho. Doanh nghiệp phải được cạnh tranh bằng năng suất, chất lượng và hiệu quả, không phải bằng khả năng tiếp cận quan hệ hay đặc quyền.
Thứ ba, chuyển từ hỗ trợ đầu vào sang nâng cao năng suất. Ưu tiên các chương trình hỗ trợ doanh nghiệp đổi mới công nghệ, đào tạo nhân lực, cải thiện quản trị và đáp ứng tiêu chuẩn quốc tế. Hỗ trợ tài chính cần gắn với kết quả cụ thể như tăng năng suất, nâng chất lượng sản phẩm, phát triển thị trường và cải thiện năng lực tham gia chuỗi cung ứng. Chính sách ưu đãi phải có thời hạn, điều kiện và cơ chế đánh giá rõ ràng. Không nên duy trì hỗ trợ kéo dài đối với doanh nghiệp không cải thiện hiệu quả hoạt động, bởi điều đó có thể làm méo mó cạnh tranh và lãng phí nguồn lực.
Thứ tư, tạo cơ hội thị trường để doanh nghiệp tư nhân lớn mạnh. Cần xây dựng chương trình phát triển nhà cung ứng trong nước, kết nối doanh nghiệp nhỏ và vừa với doanh nghiệp FDI, doanh nghiệp lớn và các dự án đầu tư công. Trọng tâm không phải tổ chức nhiều hội nghị kết nối, mà là giúp doanh nghiệp đáp ứng tiêu chuẩn kỹ thuật, năng lực giao hàng và yêu cầu quản trị của đối tác. Đồng thời, mở rộng cơ hội tham gia mua sắm công, các dự án hạ tầng và lĩnh vực chiến lược trên cơ sở đấu thầu minh bạch, cạnh tranh và hiệu quả.
Thứ năm, đổi mới tiêu chí đánh giá hiệu quả chính sách. Không nên chỉ lấy số doanh nghiệp thành lập mới hay tổng vốn đăng ký làm thước đo thành công. Cần bổ sung các chỉ tiêu về tỷ lệ doanh nghiệp duy trì hoạt động, năng suất lao động, mức độ đổi mới công nghệ, khả năng mở rộng quy mô và tham gia chuỗi giá trị. Đặc biệt, cần tăng cường kiểm toán, giám sát việc phân bổ và sử dụng nguồn lực hỗ trợ, bảo đảm mỗi đồng ngân sách tạo ra lợi ích kinh tế – xã hội tương xứng. Chính sách chỉ thực sự hiệu quả khi tạo được năng lực phát triển mới, thay vì duy trì sự phụ thuộc vào ưu đãi.
4. Kết luận
Nghị quyết 68-NQ/TW mở ra cơ hội lớn để kinh tế tư nhân trở thành động lực mạnh mẽ của tăng trưởng. Tuy nhiên, chủ trương đột phá chỉ có thể tạo ra kết quả đột phá khi được chuyển hóa thành môi trường kinh doanh minh bạch, cạnh tranh bình đẳng và động lực đổi mới thực chất. Ưu đãi về thuế, vốn, đất đai là cần thiết, nhưng không thể thay thế cải cách thể chế, thị trường và năng lực nội tại của doanh nghiệp. Nhà nước phải kiến tạo môi trường phát triển, còn doanh nghiệp phải chủ động nâng cao năng suất, đổi mới công nghệ và quản trị. Thước đo thành công của chính sách không phải Nhà nước đã ưu đãi bao nhiêu, mà là doanh nghiệp đã mạnh lên như thế nào sau ưu đãi. Chỉ khi doanh nghiệp có thể phát triển bằng năng lực cạnh tranh thực chất, không phụ thuộc thường xuyên vào hỗ trợ, kinh tế tư nhân mới trở thành nền tảng vững chắc cho tăng trưởng nhanh, bền vững và nâng cao tính tự chủ của nền kinh tế.
Tài liệu tham khảo
1. Bộ Chính trị. (2025). Nghị quyết số 68-NQ/TW ngày 04 tháng 5 năm 2025 về phát triển kinh tế tư nhân. https://baochinhphu.vn/toan-van-nghi-quyet-so-68-nq-tw-ve-phat-trien-kinh-te-tu-nhan-102250505122337909.htm;
2. Quốc hội. (2025). Nghị quyết số 198/2025/QH15 ngày 17 tháng 5 năm 2025 về một số cơ chế, chính sách đặc biệt phát triển kinh tế tư nhân.https://vanban.chinhphu.vn/?classid=1&docid=213695&orggroupid=1&pageid=27160;
3. Chính phủ. (2026). Nghị định số 20/2026/NĐ-CP ngày 15 tháng 01 năm 2026 quy định chi tiết và hướng dẫn thi hành một số điều của Nghị quyết số 198/2025/QH15 ngày 17 tháng 5 năm 2025 của Quốc hội về một số cơ chế, chính sách đặc biệt phát triển kinh tế tư nhân. https://vanban.chinhphu.vn/?docid=216660&orggroupid=2&pageid=27160;
4. Liên đoàn Thương mại và Công nghiệp Việt Nam. (2026). Báo cáo Kinh tế tư nhân Việt Nam 2025. https://api.vcci.com.vn/storage/filesvcci/6a06e39373a14.pdf;
5. Cục Thống kê. (2026, ngày 3 tháng 10). Cục Thống kê tổ chức họp báo công bố số liệu thống kê kinh tế – xã hội quý III và 9 tháng năm 2026. https://thongkeketnoi.nso.gov.vn/bai-viet/cuc-thong-ke-to-chuc-hop-bao-cong-bo-so-lieu-thong-ke-kinh-te-xa-hoi-quy-iii-va-9-thang-nam-2026-1e6acca5cc.