Trong báo cáo nghiên cứu mới đây của Viện nghiên cứu toàn cầu McKensey có tên “ Giữ nhịp tăng trưởng bền vững tại Việt Nam: Thách thức về năng suất” đã đưa ra đánh giá: Mặc dù đã đạt được những thành tựu to lớn suốt 25 năm qua, nhưng nền kinh tế Việt Nam hiện đang phải đối mặt với những thách thức phức tạp, đòi hỏi sự chuyển dịch sang một mô hình tăng trưởng dựa trên năng suất, điều đó có nghĩa là để tiếp tục quỹ đạo tăng trưởng GDP mạnh mẽ, Việt Nam cần nâng cao năng suất lao động của mình.
Tăng năng suất lao động
Mở đầu bản báo cáo, McKinsey đã hết sức ca ngợi thành tích mà Việt Nam đã đạt được trong một phần tư thế kỷ vừa qua : “Việt Nam đã vươn lên thành một trong những tấm gương thành đạt sáng nhất châu Á. Trên một đất nước từng bị chiến tranh tàn phá, kinh tế đã tăng trưởng bình quân 5,3% một năm kể từ năm 1986, nhanh hơn bất kỳ một nền kinh tế châu Á nào khác, ngoại trừ Trung Quốc”.
Giải thích về các nhân tố đã giúp Việt Nam thành công, McKinsey nêu bật hai loạt điều kiện thuận lợi, bên trong và bên ngoài. Về các yếu tố nội tại, McKinsey cho rằng : “Việt Nam đã thừa hưởng được kết quả của một chương trình tái cấu trúc nội bộ, một quá trình chuyển đổi từ nền tảng nông nghiệp qua công nghiệp và dịch vụ, và một lợi thế dân số bắt nguồn từ một lực lượng lao động trẻ”.
Về nhân tố bên ngoài, McKinsey cho rằng Việt Nam cũng đã giàu lên từ khi gia nhập Tổ chức Thương mại Thế giới WTO vào năm 2007, bình thường hóa quan hệ mậu dịch với Mỹ, và bảo đảm sao cho nền kinh tế thường xuyên là nơi thu hút giới đầu tư nước ngoài thuộc hạng mạnh mẽ nhất châu Á.
Ông Marco Breu, Tổng giám đốc McKinsey & Company Vietnam, cho hay, xét một cách tổng thể, tăng trưởng của Việt Nam là tương đối cân bằng. Đó là nhờ 3 yếu tố: gia tăng lực lượng lao động, chuyển dịch cơ cấu ngành và nâng cao năng suất nội ngành, với tỷ trọng đóng góp tương đối ngang nhau; năng suất được nâng cao đáng kể ở một loạt lĩnh vực, gồm chế tạo - chế biến, bán lẻ, vận tải, kho bãi và viễn thông; Việt Nam ngày càng có thế mạnh trong việc xuất khẩu các mặt hàng tiêu dùng, thực phẩm, đồ uống trong vòng 5 năm lại đây.
Tuy nhiên, ông Marco Breu đưa ra nhận định, thời gian tới, khi tốc độ tăng lực lượng lao động trung bình suy giảm từ 2,8% hiện nay xuống còn 0,6% thời gian tới, tăng trưởng GDP của Việt Nam sẽ sụt giảm còn 4,6% thay vì mức 7% như mục tiêu đặt ra.
Thậm chí, theo Marco Breu, kể cả khi ba yếu tố lực lượng lao động, tái phân bổ giữa các ngành và năng suất lao động thay đổi theo hướng tăng gấp đôi thì tăng trưởng kinh tế của Việt Nam cũng chỉ đạt khoảng 6%. Do vậy, Việt Nam rất cần một cuộc "cách mạng năng suất" để giữ được nhịp tăng trưởng hiện tại (7%) - ông Marco Breu khuyến nghị. Khi đó, tốc độ gia tăng năng suất lao động tại Việt Nam cần phải tăng thêm 1,5 lần, hay năng suất trong từng ngành cần tăng 50% so với hiện tại. Hiện ở châu Á có hai quốc gia đạt được điều này, đó là Hàn Quốc (từ những năm 1980) và Trung Quốc. Rõ ràng đó là thách thức đối với Việt Nam, nhưng vẫn là mục tiêu khả thi như hai nước trên làm được. "Cải cách cơ cấu đi vào chiều sâu trong nội bộ nền kinh tế cùng những cam kết mạnh mẽ, ổn định của những nhà lập sách và giới doanh nghiệp cũng sẽ rất cần thiết" để đạt được mục tiêu tăng trưởng năng suất.
Bản nghiên cứu đã đưa ra khuyến nghị chương trình hành động cho Việt Nam, với 4 nội dung chính, để có thể giữ nhịp tăng trưởng bền vững. Đó là đảm bảo sự ổn định cho kinh tế vĩ mô: Ổn định trong mối quan hệ với tăng trưởng (lạm phát, tiền tệ và dự trữ) cộng với tài chính lành mạnh. Thứ hai, củng cố các tác nhân nâng cao năng suất và tạo ra tăng trưởng. Thứ ba, xây dựng các chính sách phù hợp với đặc thù từng ngành để khuyến khích nâng cao năng suất và tăng trưởng. Thứ tư, tăng cường thực thi năng lực của Chính phủ để hoàn thành mục tiêu tăng trưởng dựa vào năng suất. Đặc biệt, đối với các DN (gồm DN đa quốc gia, DNNN và DN tư nhân), việc gia tăng hiệu quả sử dụng vốn của các DNNN có thể góp phần cải thiện đáng kể hiệu quả sử dụng vốn của toàn bộ nền kinh tế.Đây là yêu cầu then chốt và không thể thiếu trong việc nâng cao năng suất cho khu vực này.
Những thách thức cho kinh tế Việt Nam
Việt Nam cần thích nghi với một môi trường kinh tế toàn cầu có nhiều biến động. Nền kinh tế đang phải đối mặt với một trạng thái rủi ro cao vì những áp lực kinh tế vĩ mô, bao gồm lạm phát tăng cao như là tác dụng phụ của các nỗ lực của Chính phủ nhằm duy trì tăng trưởng mạnh bất chấp cuộc khủng hoảng kinh tế toàn cầu. Vào đầu năm 2009, thương mại toàn cầu của Việt Nam và đầu tư trực tiếp nước ngoài vào nước này đã giảm xuống đột ngột, và trong khi xuất khẩu đã phục hồi, tương lai của hai hoạt động kinh tế trên đây vẫn khá bấp bênh. Sự phục hồi chậm chạp của nước Mỹ và châu Âu, cùng với thảm họa hạt nhân ở Nhật Bản, đã tạo thêm sự bất ổn trong ngắn hạn. Để đối phó với sự suy thoái kinh tế toàn cầu, Chính phủ Việt Nam dựa vào các chính sách mở rộng kinh tế vĩ mô mà các chính sách này không chỉ gây ra áp lực lạm phát mà còn gây ra sự thâm hụt ngân sách và thương mại cũng như sự mất ổn định về tỷ giá hối đoái. Một số dấu hiệu cho thấy lĩnh vực tài chính đang căng thẳng, và các cơ quan xếp hạng tín dụng quốc tế đã đánh tụt hạng khả năng trả nợ của Việt Nam.
Về lâu dài, Việt Nam phải đối mặt với một thách thức lớn hơn. Khi những động lực chính thúc đẩy sự tăng trưởng mạnh mẽ của nước này trong quá khứ, đó là lực lượng lao động trẻ ngày càng tăng và quá trình chuyển đổi từ nông nghiệp sang sản xuất và dịch vụ, đang bắt đầu mất dần động lực, Việt Nam giờ đây cần đến những nguồn tăng trưởng mới để thay thế. Sự tác động thuận chiều về nhân khẩu học có vai trò trong việc thúc đẩy 1/3 sự tăng trưởng trong quá khứ của Việt Nam nay đang suy giảm. Một số công ty đã báo cáo tình trạng thiếu lao động ở các thành phố lớn. Đến năm 2020, tỷ lệ dân cư có độ tuổi từ 5-19 được dự báo sẽ giảm xuống còn 22%, so với 27% trong năm 2010 và 34% trong năm 1999. Mặc dù độ tuổi trung bình 27,4 năm của Việt Nam vẫn còn tương đối trẻ so với các nước khác, chẳng hạn như Trung Quốc (35,2), thì dân số của Việt Nam cũng đang già đi.
Theo dự báo của Chính phủ, lực lượng lao động của Việt Nam có khả năng tăng trưởng khoảng 0,6% mỗi năm trong thập kỷ tới, giảm hơn ¾ so với mức 2,8% mỗi năm từ năm 2000-2010. Tăng trưởng về lực lượng lao động vẫn sẽ tạo ra sự đóng góp tích cực vào GDP, nhưng ít hơn nhiều so với thập kỷ vừa qua. Sự tăng trưởng của Việt Nam cũng đã được thúc đẩy bằng sự di chuyển cực kỳ nhanh chóng từ các vùng nông thôn ra thành phố - từ nền nông nghiệp năng suất tương đối thấp sang các dịch vụ và các ngành sản xuất có năng suất tương đối cao. Việc chuyển dịch cơ cấu kinh tế dường như không được tiếp tục một cách nhanh chóng. Thật vậy, ngay cả những giả định táo bạo về tốc độ của quá trình chuyển đổi từ nông nghiệp cũng không đủ bù đắp cho những tác động suy giảm trong sự tăng trưởng chung của lực lượng lao động. Nếu không có một sự cải tiến trong mô hình tăng năng suất trong các ngành, thị phần lực lượng lao động của nông nghiệp sẽ phải giảm gấp đôi tỷ lệ trong thập kỷ qua là điều không thể xảy ra, nếu xét đến sự già hóa ở các vùng nông thôn và sự sụt giảm thị phần lao động trong tổng dân số cho nông nghiệp so với tổng dân số ở mức 13 điểm phần trăm trong 10 năm qua.
Việt Nam nên xác định các nguồn tăng trưởng để thay thế những nguồn đang trở nên cạn kiệt. Các ngành sản xuất và dịch vụ cần đẩy mạnh hiệu suất tăng năng suất của mình. Việt Nam cũng có thể tiếp tục phát triển năng lực trên tất cả mọi lĩnh vực, ngày càng trở nên linh hoạt như là một môi trường mà trong đó các công ty có thể liên tục đổi mới và phát triển dựa trên những thành công gần đây. Phát triển các dịch vụ ra nước ngoài, chẳng hạn như gia công dữ liệu, các quy trình kinh doanh và công nghệ thông tin tỏ ra là những ngành đầy hứa hẹn. Việt Nam có thể thiết lập một môi trường thuận lợi ở cấp ngành và lĩnh vực riêng biệt bằng cách nâng cao cạnh tranh trong nước và giúp các ngành nâng cao chuỗi giá trị. Xây dựng trên nguồn sinh viên tốt nghiệp đại học ngày càng đông, Việt Nam có tiềm năng trở thành một trong 10 địa điểm hàng đầu của thế giới cho các dịch vụ thuê làm ở nước ngoài. Bởi vì các doanh nghiệp nhà nước vẫn có tầm quan trọng to lớn, chiếm khoảng 40% sản lượng của quốc gia, việc cải cách quyền sở hữu và những khuyến khích trong khâu quản lý dường như là hết sức quan trọng, và yêu cầu nâng cao hiệu quả toàn bộ nguồn vốn cũng vậy.
Như chúng ta đã thấy, để đạt được mức tăng trưởng GDP khoảng 7% một năm, Việt Nam cần nâng cao năng suất hàng năm lên 6,4%. Nếu không có sự nâng cao đó, chúng tôi ước tính, đường trượt tăng trưởng của Việt Nam sẽ giảm xuống còn 4,5-5% mỗi năm, thấp hơn đáng kể so với mức 7% điển hình trong những năm gần đây cũng như mục tiêu riêng của Chính phủ là đạt mức tăng trưởng GDP hàng năm 7-8% cho đến năm 2020, được đề ra trong Đại hội Đảng toàn quốc lần thứ 11 vào tháng 1 năm 2011. Nếu thực sự sự tăng trưởng chậm lại ở mức 4,5-5% mỗi năm, những tác động sẽ là rất đáng kể. Nếu vậy, đến năm 2020, GDP hàng năm của Việt Nam có thể giảm 30% (khoảng 46 tỷ USD) so với tốc độ tăng trưởng 7% hàng năm. Giả sử không có sự chuyển đổi trong toàn bộ cơ cấu của nền kinh tế, chúng tôi ước tính rằng tiêu dùng tư nhân sẽ giảm 31 tỷ USD. Nền kinh tế Việt Nam sẽ mất 14 - chứ không phải 10 năm - để tăng gấp đôi quy mô nền kinh tế…
Nguyễn Tiến