Việt Nam cần một chương trình trung hạn phục hồi nền kinh tế.
Diễn đàn kinh tế mùa Thu năm 2013 của Ủy ban Kinh tế Quốc hội vừa diễn ra trong 2 ngày 26 và 27/9 tại Huế với sự góp mặt của nhiều chuyên gia và các nhà hoạch định chính sách. Với tiêu đề Kinh tế Việt Nam 2013, triển vọng 2014: Nỗ lực đột phá chiến lược về kinh tế, Diễn đàn kinh tế mùa thu 2013 là nơi trao đổi đa chiều để nhà quản lý, các chuyên gia tập trung vào đánh giá đánh giá về tình hình thực hiện Kế hoạch phát triển kinh tế - xã hội năm 2013, những khuyến nghị chính sách cho năm 2014; quá trình triển khai các khâu đột phá chiến lược về kinh tế và nhiều vấn đề "nóng" như tăng trưởng, điều hành thị trường vàng, tái cơ cấu nền kinh tế... Một trong những vấn đề được quan tâm bàn thảo tại Diễn đàn là tình hình kinh tế năm 2013, triển vọng kinh tế năm 2004, cũng như việc làm thế nào để phục hồi kinh tế…
6 năm bất ổn kinh tế vĩ mô và những thách thức trong năm 2013
Trong lời dẫn nhập cho bài tham luận Tổng quan kinh tế Việt Nam 2013 và triển vọng 2014 của TS. Trần Du Lịch, thành viên Ủy ban Kinh tế của Quốc hội viết: Cho đến thời điểm này (giữa tháng 9/2013) có thể nói, kinh tế Việt Nam đang có dấu hiệu phục hồi, các chỉ báo về kinh tế vĩ mô như tăng trưởng, lạm phát, tỷ giá, xuất – nhập khẩu… có sự ổn định hơn so với các năm trước; thị trường tài chính, thị trường bất động sản tuy chức khởi sắc nhưng đang diễn biến theo chiều hướng tích cực hơn.
Theo TS. Trần Du Lịch, để đánh giá về kinh tế Việt Nam 2013 cần phải nhìn nhận trong cả một giai đoạn, kéo dài từ năm 2008. Những khó khăn đang đặt ra hiện nay là hệ quả của cả giai đoạn vừa qua. Bối cảnh kinh tế thế giới không thuận lợi có ảnh hưởng nhất định nhưng nguyên nhân sâu xa vẫn là từ nội tại. Xuất phát từ sự bất cập của cơ cấu kinh tế và mô hình tăng trưởng; sự nhận thức không đúng mức "căn bệnh" nền kinh tế; sự thực thi các giải pháp ngắn hạn nhằm đối phó tình hình đã làm cho thị trường mất phương hướng... "Năm 2013 là năm thứ 6 và là giai đoạn bất ổn kinh tế vĩ mô kéo dài nhất, tính từ đầu thập niên 1990 đến nay", ông Lịch khẳng định. Kinh tế lâm vào trì trệ từ đầu năm 2012.
Cụ thể, bước vào năm 2012, hệ quả của các biện pháp giảm tổng cầu (chính sách tiền tệ và tài khóa thắt chặt theo NQ 11 của Chính phủ) đã tác động kìm hãm sức mua của thị trường và tốc độ tăng trưởng kinh tế. Số lượng doanh nghiệp ngừng hoạt động, phá sản, giải thể có xu hướng tăng nhanh từ đầu năm. Hệ thống ngân hàng thương mại từ quý IV năm 2011 lâm vào nguy cơ đổ vỡ dây chuyền do mất thanh khoản của một nhóm ngân hàng thương mại yếu kém. Nợ xấu tăng nhanh, đặc biệt các khoản tín dụng về bất động sản và cung cấp tín dụng tập trung thái quá vào một nhóm tập đoàn kinh tế, kể cả khu vực tư nhân làm tăng tính rủi ro của tín dụng và sự kém hiệu quả trong việc phân bố nguồn lực tài chính.
Từ quý II năm 2012 nền kinh tế nước ta thể hiện càng rõ nét đặc điểm: như một cơ thể vừa thiếu “máu”, vừa không tiếp nhận được máu. Doanh nghiệp thiếu vốn hoạt động; nhưng ngân hàng không tăng được tín dụng. Nợ xấu như "cục máu đông" gây tắc nghẽn hệ tuần hoàn; "sức khoẻ" của nền kinh tế suy giảm nặng; niềm tin thị trường giảm sút; doanh nghiệp thiếu phương hướng hoạt động. Một bức tranh kinh tế không mấy sáng sủa kèm theo nhiều lo lắng kéo dài cả năm 2012. Bên cạnh những tồn tại từ cơ cấu kinh tế tích tụ từ nhiều năm trước chưa có biện pháp căn cơ để giải quyết, thì xuất hiện nhiều vấn đề khó khăn mới cùng với tác động bất ổn của thị trường thế giới. Khó càng thêm khó.
Tuy nhiên, theo TS. Trần Du Lịch, nếu nhìn về hiện tượng kinh tế, thì thực sự nền kinh tế nước ta từ quý 2/2012 đang có sự phục hồi tốc độ tăng trưởng, dù rất chậm. Các chính sách tài khoá, tiền tệ và hỗ trợ thị trường Chính phủ áp dụng trong năm 2012 là phù hợp với thực tiễn tình hình. Nhưng, do hầu hết các chính sách kinh tế vĩ mô đều mang tính chất tình thế nhằm xử lý nguy cơ bất ổn kinh tế vĩ mô, mà tập trung nhất là chống lạm phát. Sự thay đổi chính sách liên tục (lúc thắt chặt, lúc nới lỏng nhất là chính sách tiền tệ) đã làm cho thị trường mất phương hướng dài hạn. Vì thế, bước vào năm 2013, nền kinh tế đang phải đối mặt với những thách thức ngắn hạn, do hệ quả sau 6 năm bất ổn kinh tế vĩ mô để lại.
Thứ nhất, nguy cơ tái lạm phát cao kèm theo sự trì trệ của thị trường sẽ làm cho tình hình khó khăn thêm. Mặc dù CPI 8 tháng đầu năm 2013 chỉ tăng 3,53% so với tháng 12/2012, nhưng nguy cơ lạm phát vẫn “rình rập” khi mà nguyên nhân bên trong của nền kinh tế chưa được giải quyết.
Thứ hai, tình hình nợ xấu chưa được cải thiện, nên dòng tín dụng vẫn bị tắc nghẽn, nền kinh tế không hấp thụ được vốn. Tình trạng thừa tiền, thiếu vốn còn kéo dài. Khả năng tiếp cận vốn của doanh nghiệp vẫn còn khó khăn, nhất là doanh nghiệp vừa và nhỏ.
Thứ ba, khả năng kéo giảm lãi suất cho vay không nhiều; khó đáp ứng sự mong đợi của doanh nghiệp, do hoạt động kém hiệu quả của doanh nghiệp lẫn hệ thống ngân hàng thương mại. Nếu lạm phát kỳ vọng cả năm là 7%, thì việc kéo giảm lãi suất tiết kiệm tiền gửi có kỳ hạn không còn nhiều dư địa và lãi suất cho vay vẫn còn khá cao, đặc biệt là lãi suất vay trung - dài hạn. Điều này sẽ không kích thích được các doanh nghiệp đang có thị trường mở rộng đầu tư và vẫn là nguy cơ làm tăng nợ xấu đối với những doanh nghiệp đang nỗ lực phục hồi sản xuất.
Thứ tư, những nỗ lực để làm “ấm” thị trường bất động sản chưa thể mang lại kết quả, nên thanh khoản của thị trường này khó được cải thiện. Gói hỗ trợ lãi suất 30.000 tỷ đồng để hỗ trợ thị trường bất động sản cho đến nay chưa mang lại kết quả đáng kể. Một khi thanh khoản của thị trường bất động sản chưa cải thiện, thì việc xử lý nợ xấu của ngân hàng thương mại cũng sẽ khó khăn.
Trên cơ sở nhận định bối cảnh chung của năm 2013, TS. Trần Du Lịch dự báo, mục tiêu chung nhất là tốc độ tăng GDP cả năm chỉ có thể đạt được ở mức 5,2% (6 tháng đấu năm tăng 4,9%; 6 tháng cuối năm có thể đặt mức 5,5%). Kim ngạch xuất khẩu sẽ đạt được mức tăng hơn 10%, ước số tuyệt đối khoảng 127 tỷ USD như mục tiêu đề ra. “Tuy nhiên, mức tăng của kim ngạch xuất khẩu chủ yếu dựa vào khu vực FDI, còn khu vực doanh nghiệp trong nước vẫn chưa được cải thiện so với năm 2012”, TS. Lịch nhấn mạnh. Năm 2013, vẫn có tỷ lệ nhập siêu thấp, ước khoảng 7% tổng kim ngạch xuất khẩu. Thế nhưng, việc giảm nhập siêu chưa phải là sự cải thiện tích cực cán cân thương mại quốc tế, mà chủ yếu do nhập khẩu tăng chậm (ước tăng khoảng 19% trong năm 2013). Khi nền kinh tế khởi sắc, tín dụng tăng, đầu tư tăng, sức mua thị trường nội địa tăng lại, thì nhập siêu sẽ tăng mạnh. “Nguyên nhân nhập siêu từ cơ cấu kinh tế, nên việc giảm nhập siêu chưa phải là hiện tượng kinh tế đáng mừng”, TS. Lịch chỉ rõ .
Tốc độ tăng giá cả tiêu dùng (CPI) cả năm ước khoảng 7%, tương đương mức tăng của năm 2012, nhưng thấp hơn chỉ tiêu do Quốc hội đề ra (8%). Tổng vốn đầu tư phát triển xã hội sẽ thấp hơn mục tiêu đề ra, khó đạt được mức 30% GDP. Nguyên nhân là do nền kinh tế đang bị “nghẽn” hấp thụ tín dụng, mà đầu tư của mọi thành phần kinh tế đều dựa chủ yếu vào tín dụng. Theo TS. Lịch, ngay cả trường hợp đạt mức tăng tín dụng cả năm 2013 là 12%, thì tổng vốn đầu tư vẫn chưa thể đạt mức 30% GDP.
Phục hồi kinh tế
Nhận định chung của các chuyên gia tại Diễn đàn thì từ sự đánh giá tổng quan kinh tế Việt Nam năm 2013 cho thấy, năm 2014 nền kinh tế còn không ít khó khăn, vẫn chưa thể ra khỏi giai đoạn trì trệ. Tuy nhiên, vẫn có những tín hiệu cho thấy bức tranh kinh tế Việt Nam năm 2014 sẽ tươi sáng hơn giai đoạn 2012-2013. Trong đó, nền kinh tế vẫn đang đi vào ổn định. Chỉ số giá tiêu dùng trong tầm kiểm soát và nhiều khả năng đạt mức mong muốn. An sinh xã hội, đặc biệt là đối với người nghèo được đảm bảo… Đây là những yếu tố quan trọng, tạo đồng lực cho kinh tế Việt Nam phát triển. Theo dự báo của TS. Trần Du Lịch, tốc độ tăng trưởng GDP năm 2014 vào khoảng 5,5% và CPI tăng khoảng 7%. Cũng theo ông Lịch thì nhiệm vụ chính trong năm 2014-2015 vẫn là giữ ổn định kinh tế vĩ mô và đẩy nhanh tiến trình tái cơ cấu nền kinh tế. Ngoài ra Việt Nam cần một chương trình trung hạn phục hồi kinh tế kéo dài đến hết năm 2015, dựa trên các nội dung chính sau đây:
Chính sách chủ đạo của chương trình là thực hiện chính sách” lạm phát mục tiêu”, với mức tăng CPI khoảng 7% mỗi năm trong 3 năm 2013-2015 và dưới 5% trong các năm tiếp theo. Có sự phối hợp giữa các chính sách tiền tệ, chính sách tài khóa, chính sách thị trường hóa giá cả một số loại dịch vụ công, mà Nhà nước đang còn quy định giá và chính sách ngoại thương. Chương trình phục hồi kinh tế trung hạn sẽ chấm dứt tình trạng ban hành các giải pháp theo kiểu “ăn đong” như vừa qua. Phải chuyển chính sách từ kiềm chế lạm phát bị động sang lạm phát chủ động. Mức lạm phát mục tiêu sẽ tạo ra dư địa cho chính sách tài khóa và chính sách tiền tệ, cũng như lộ trình điều chỉnh giá cả dịch vụ, hàng hóa công cộng, mà không gây ra lạm phát do chi phí đẩy.
Từ chính sách “lạm phát mục tiêu” nêu trên, chính sách tiền tệ và chính sách tài khóa phải phục vụ cho mục tiêu huy động tổng đầu tư xã hội từ 30-32% GDP trong 3 năm sắp đến. Ở đây đòi hỏi có sự phối hợp chặt chẽ, nhịp nhàng giữa chính sách tiền tệ và chính sách tài khóa và qua đó huy động các nguồn lực bổ sung cho nhau nhằm bảo đảm tổng đầu tư xã hội.
Trong 2 năm 2013-2014, cần mạnh dạn tăng chi tiêu công dưới nhiều hình thức để kích thích tăng tổng cầu. Cụ thể, tăng trần bội chi ngân sách so với mức 4,8% GDP hiện nay; phát hành trái phiếu Chính phủ, ngoài định mức 45 nghìn tỷ đồng/năm như Quốc hội đã cho phép nhằm thanh toán nợ đọng xây dựng cơ bản và các công trình xây dựng dang dở. Vẫn biết rằng, nhiệm vụ phải bảo đảm an toàn của nợ công là quan trọng, nhưng trong tình thế hiện nay, chính đầu tư công là giải pháp có tác động nhanh nhất để kích thích sự tăng tổng cầu của nền kinh tế, khi mà chính sách tiền tệ đang có tác dụng hạn chế. Một khi nền kinh tế hấp thụ được vốn tốt hơn, có điều kiện để tăng tín dụng, thì sẽ giảm đầu tư công, khuyến khích đầu tư tư nhân, cân bằng mức nợ công như Quốc hội đã cho phép.
Lồng ghép vào các nhóm giải pháp trên trong chương trình trung hạn cần có sự đột phá trong nhiệm vụ tái cơ cấu khu vực DNNN. Hiệu quả sử dụng nguồn lực này là nhân tố chủ đạo trong quá trình tái cơ cấu kinh tế. Lực lượng DNNN không làm thay thị trường, nhưng là một lực lượng rất quan trọng để bổ khuyết những khuyết tật của thị trường. Trên quan điểm đó, thì không thể thành công nếu tái cơ cấu từng tập đoàn, tổng công ty riêng rẽ, mà phải thực hiện trên tổng thể lực lượng DNNN hiện hữu. Nhiệm vụ tái cơ cấu DNNN là nhiệm vụ của Chính phủ, chứ không phải là nhiệm vụ của từng đơn vị. Nếu đặt đúng tầm như vậy chúng ta mới có thể thực hiện thành công việc tái cơ cấu DNNN theo tinh thần Nghị quyết trung ương 3 (khoá XI).
Nguyễn Quân
Tài liệu tham khảo: Kỷ yếu Diễn đàn kinh tế mùa thu 2013