Là quốc gia đang phát triển có đường bờ biển dài, nhiều vùng đồng bằng thấp và mức độ phụ thuộc tương đối lớn vào tài nguyên thiên nhiên, Việt Nam được đánh giá là một trong những quốc gia chịu tác động nặng nề của biến đổi khí hậu. Các hiện tượng như nước biển dâng, xâm nhập mặn, hạn hán kéo dài, mưa lũ bất thường và sạt lở đất ngày càng gia tăng cả về tần suất lẫn cường độ, ảnh hưởng trực tiếp đến sinh kế của người dân, hệ sinh thái tự nhiên và quá trình phát triển kinh tế - xã hội. GS.TS Đoàn Xuân Tiên, Phó Chủ tịch Hội đồng khoa học Kiểm toán nhà nước làm Chủ tịch Hội đồng nghiệm thu Trong bối cảnh đó, biến đổi khí hậu không chỉ là thách thức về môi trường mà còn trở thành vấn đề phát triển có tính liên ngành, tác động sâu rộng đến tăng trưởng, an sinh xã hội và mục tiêu phát triển bền vững của quốc gia. Trước yêu cầu đó, Việt Nam đã chủ động tham gia và từng bước thực hiện nhiều cam kết quốc tế về biến đổi khí hậu và phát triển bền vững. Song song với việc tham gia các cam kết quốc tế, Việt Nam đã tích cực nội địa hóa các định hướng toàn cầu thông qua việc ban hành nhiều chính sách, chiến lược và chương trình hành động cấp quốc gia về biến đổi khí hậu và phát triển bền vững. Các văn bản này đã tạo nền tảng quan trọng cho việc triển khai các cam kết trong thực tiễn. Trên thực tế, Việt Nam đã đạt được một số kết quả tích cực trong thực hiện Chương trình Nghị sự 2030, nhất là ở các lĩnh vực như giảm nghèo, giáo dục, y tế và bình đẳng giới. Tuy nhiên, quá trình thực hiện các mục tiêu gắn với môi trường, khí hậu và quản lý tài nguyên vẫn còn nhiều khó khăn. Tình trạng ô nhiễm môi trường, suy giảm hệ sinh thái, khai thác tài nguyên thiếu bền vững, cùng với những hạn chế trong phối hợp liên ngành, bố trí nguồn lực và giám sát thực hiện, đang làm giảm hiệu quả của nhiều chính sách, chương trình và dự án. Trên thế giới, nhiều Cơ quan Kiểm toán tối cao (SAI) đã từng bước khẳng định vai trò ngày càng rõ nét trong việc kiểm tra, đánh giá quá trình thực hiện các cam kết về khí hậu và phát triển bền vững. Phạm vi hoạt động của các SAI không còn chỉ giới hạn ở kiểm toán chi tiêu công, mà đã được mở rộng sang đánh giá hiệu quả các chính sách về giảm phát thải, chuyển đổi năng lượng, quản lý tài nguyên, bảo vệ môi trường và thực hiện các mục tiêu phát triển bền vững (SDGs). Trong xu thế chung đó, Kiểm toán nhà nước Việt Nam cũng đã từng bước triển khai một số cuộc kiểm toán chuyên đề có liên quan, đồng thời tích cực thúc đẩy hợp tác quốc tế, tham gia các hoạt động của INTOSAI, ASOSAI và các cơ chế hợp tác khu vực trong lĩnh vực kiểm toán môi trường và ứng phó với biến đổi khí hậu. Tuy nhiên, thực tiễn cũng cho thấy hoạt động kiểm toán trong lĩnh vực này ở Việt Nam vẫn còn không ít hạn chế. Đặc biệt, còn thiếu các tiêu chí và công cụ phù hợp để đo lường, đánh giá mức độ thực hiện cam kết; việc phối hợp, chia sẻ thông tin giữa Kiểm toán nhà nước với các cơ quan chuyên trách về môi trường, tài chính khí hậu và phát triển bền vững chưa thật sự chặt chẽ; nhận thức về vai trò của kiểm toán trong thúc đẩy thực hiện các cam kết quốc gia trong lĩnh vực này cũng chưa đầy đủ và toàn diện. ThS. Nguyễn Thị Kiều Thu, Kiểm toán nhà nước chuyên ngành III, thay mặt Ban đề tài báo cáo tóm tắt kết quả nghiên cứu Đề tài “Vai trò của Kiểm toán nhà nước trong việc thúc đẩy thực hiện các cam kết quốc gia về thích ứng với biến đổi khí hậu và phát triển bền vững” do ThS. Nguyễn Thị Kiều Thu - Kiểm toán nhà nước chuyên ngành III làm chủ nhiệm, trên cơ sở đó được tiến hành nghiên cứu góp phần làm rõ vị trí, vai trò, nội dung và phương thức phát huy chức năng của Kiểm toán nhà nước trong việc thúc đẩy thực hiện các cam kết quốc gia về biến đổi khí hậu và phát triển bền vững trong điều kiện Việt Nam. Về phương diện thực tiễn, đề tài không chỉ đề xuất các giải pháp nhằm hoàn thiện cơ chế, phương thức và nội dung kiểm toán trong lĩnh vực này, mà còn xây dựng Bảng lộ trình triển khai kiểm toán biến đổi khí hậu và phát triển bền vững và Bảng khung tiêu chí kiểm toán lĩnh vực biến đổi khí hậu và phát triển bền vững. Đây là những kết quả có giá trị tham khảo trực tiếp cho việc tổ chức hoạt động kiểm toán, lựa chọn trọng tâm kiểm toán, xác định nội dung đánh giá và xem xét trách nhiệm thực hiện cam kết của các cơ quan, đơn vị liên quan, qua đó góp phần nâng cao hiệu quả giám sát, tăng cường trách nhiệm giải trình, minh bạch trong quản lý nhà nước về biến đổi khí hậu và phát triển bền vững ở Việt Nam. Tập trung nghiên cứu giai đoạn 2021-2025, là giai đoạn gắn với việc Việt Nam đẩy mạnh thực hiện các cam kết quốc tế sau COP26, đồng thời triển khai các định hướng, kế hoạch quan trọng như Kế hoạch quốc gia thích ứng với biến đổi khí hậu giai đoạn 2021-2030 theo Quyết định số 1422/QĐ-TTg và Lộ trình thực hiện các mục tiêu phát triển bền vững theo Quyết định số 841/QĐ-TTg, đề tài nghiên cứu tập trung phân tích thực tiễn các cuộc kiểm toán và các quyết định giao nhiệm vụ kiểm toán có liên quan. Hội đồng nghiệm thu đánh giá cao giá trị lý luận và thực tiễn của Đề tài Kết quả nghiên cứu cho thấy, Kiểm toán nhà nước không chỉ thực hiện chức năng kiểm toán đối với việc quản lý, sử dụng tài chính công, tài sản công, mà còn góp phần nâng cao tính minh bạch, trách nhiệm giải trình và hiệu quả thực hiện chính sách thông qua các kết luận, kiến nghị kiểm toán. Trong điều kiện quản trị rủi ro khí hậu đòi hỏi sự phối hợp liên ngành, liên cấp và dựa trên bằng chứng, kiểm toán môi trường và kiểm toán hoạt động có ý nghĩa quan trọng trong việc đánh giá mức độ gắn kết giữa mục tiêu chính sách, tổ chức thực hiện và kết quả đạt được trên thực tế. Qua phân tích thực trạng cho thấy Việt Nam đã đạt được một số kết quả tích cực trong việc nội địa hóa các cam kết quốc gia về biến đổi khí hậu và phát triển bền vững thông qua hệ thống chiến lược, quy hoạch và chương trình hành động tương đối đầy đủ. Tuy nhiên, việc triển khai các cam kết này vẫn đối mặt với nhiều hạn chế như phân tán nguồn lực, thiếu đồng bộ dữ liệu, khó khăn trong lượng hóa kết quả, cũng như khoảng cách giữa mục tiêu đề ra và hiệu quả thực thi tại nhiều bộ, ngành và địa phương. Trong bối cảnh đó, hoạt động của Kiểm toán nhà nước liên quan đến môi trường, biến đổi khí hậu và phát triển bền vững đã bước đầu được mở rộng về phạm vi và nội dung, song mức độ lồng ghép các tiêu chí khí hậu và phát triển bền vững vào kiểm toán vẫn chưa thực sự hệ thống; các nội dung như tài chính khí hậu, giảm phát thải, thích ứng dựa vào hệ sinh thái, hay kiểm toán việc thực hiện các mục tiêu SDGs mới chỉ được tiếp cận ở mức độ ban đầu. Kết quả khảo sát các bên liên quan và phân tích mô hình nghiên cứu khẳng định vai trò của Kiểm toán nhà nước có mối liên hệ tích cực và có ý nghĩa thống kê với việc nâng cao tính minh bạch, trách nhiệm giải trình và mức độ thực hiện kiến nghị kiểm toán của các đơn vị được kiểm toán. Trên cơ sở đó, có thể nhận thấy hoạt động kiểm toán có khả năng góp phần hỗ trợ việc thực hiện các cam kết quốc gia về thích ứng với biến đổi khí hậu và phát triển bền vững, thông qua việc cung cấp thông tin, bằng chứng và kiến nghị phục vụ hoàn thiện quản lý, điều hành và sử dụng nguồn lực công. Kết quả này cũng cho thấy khi hoạt động kiểm toán được thiết kế phù hợp, có tiêu chí đánh giá rõ ràng và gắn với mục tiêu chính sách dài hạn, Kiểm toán nhà nước có thể phát huy tốt hơn vai trò của mình trong việc xem xét tiến độ thực hiện, phát hiện những hạn chế, bất cập trong cơ chế, chính sách và tổ chức thực hiện, qua đó hỗ trợ các cơ quan có thẩm quyền trong việc điều chỉnh phân bổ và sử dụng nguồn lực công cho ứng phó với biến đổi khí hậu. Đề tài được Hội đồng nghiệm thu xếp loại xuất sắc Từ các phân tích lý luận và thực tiễn, đề tài cho rằng việc nâng cao vai trò của Kiểm toán nhà nước trong thúc đẩy thực hiện các cam kết quốc gia về biến đổi khí hậu và phát triển bền vững không chỉ là yêu cầu đặt ra từ sự phát triển của hoạt động kiểm toán, mà còn phù hợp với đòi hỏi nâng cao chất lượng quản lý nhà nước trong giai đoạn hiện nay. Trong điều kiện Việt Nam đang thúc đẩy chuyển đổi mô hình tăng trưởng theo hướng xanh, phát thải thấp và thích ứng với khí hậu, Kiểm toán nhà nước cần tiếp tục phát huy vai trò của mình trong phạm vi chức năng, nhiệm vụ được pháp luật quy định, thông qua kiểm toán việc quản lý, sử dụng tài chính công, tài sản công và đưa ra các kết luận, kiến nghị kiểm toán có giá trị. Qua đó, Kiểm toán nhà nước góp phần tăng cường tính minh bạch, trách nhiệm giải trình và hiệu quả thực hiện các chương trình, dự án, chính sách công có liên quan đến các cam kết quốc gia về môi trường, khí hậu và phát triển bền vững. Đánh giá về Đề tài, Hội đồng nghiệm thu khẳng định đề tài có ý nghĩa lý luận và thực tiễn cao, nội dung công phu, cập nhật bối cảnh quốc tế và trong nước, bước đầu làm rõ vai trò của Kiểm toán nhà nước trong thúc đẩy thực hiện các cam kết quốc gia về thích ứng với biến đổi khí hậu và phát triển bền vững. Đề tài cũng đã làm rõ mối quan hệ giữa biến đổi khí hậu, phát triển bền vững, cam kết quốc gia và yêu cầu giám sát độc lập; phân biệt các phạm vi kiểm toán có liên quan và khẳng định việc triển khai thông qua các loại hình kiểm toán hiện hành, không hình thành một loại hình kiểm toán mới ngoài quy định. Đề tài cũng đã nhận diện tương đối phù hợp các nhóm hạn chế về cơ sở pháp lý và tiêu chí, phương pháp tiếp cận, dữ liệu và bằng chứng, nhân lực chuyên sâu, phối hợp và chia sẻ thông tin, qua đó tạo căn cứ cho các giải pháp được đề xuất. Về giải pháp và khả năng ứng dụng, đề tài đã xây dựng năm nhóm giải pháp tương đối toàn diện, lộ trình ba giai đoạn, khung tiêu chí, tiêu chí lựa chọn chủ đề, danh mục dữ liệu và chương trình đào tạo có giá trị định hướng. Tuy nhiên, các nội dung này hiện phù hợp ở mức khung đề xuất và cần được lựa chọn thí điểm, đánh giá, chuẩn hóa trước khi sử dụng như hướng dẫn nghiệp vụ chính thức. Để hoàn thiện đề tài, Ban chủ nhiệm cần nhấn mạnh trọng tâm, tăng chiều sâu phân tích tác động và ưu tiên các giải pháp để nâng cao tính cô đọng, khả thi và giá trị ứng dụng của kết quả nghiên cứu. Ngoài ra, cần làm rõ phạm vi và trọng tâm nghiên cứu, cơ sở lý luận và chiếu sâu phân tích thực trạng, nghiên cứu định lượng và tính thống nhất của số liệu; hệ thống giải pháp, lộ trình và thẩm quyền kiến nghị. Đề tài cần hoàn thiện khung tiêu chí kiểm toán, làm tõ tính mới và khả năng ứng dụng, tiếp tục chuẩn hóa khung tiêu chí kiểm toán, phân biệt rõ tiêu chí hoặc chuẩn so sánh với câu hỏi kiểm toán, chỉ số đo lường, nguồn bằng chứng và thủ tục kiểm toán. Khung tiêu chí hiện có nên được xác định là danh mục định hướng cần tiếp tục thí điểm và hoàn thiện, chưa phải hướng dẫn nghiệp vụ có thể áp dụng trực tiếp cho mọi cuộc kiểm toán. Phát biểu kết luận tại buổi nghiệm thu, GS.TS Đoàn Xuân Tiên, Chủ tịch Hội đồng nghiệm thu cho rằng Đề tài cần ưu tiên giải pháp theo mức độ khả thi và thứ tự thực hiện; làm rõ giải pháp nào thuộc thẩm quyền Kiểm toán nhà nước, giải pháp nào cần kiến nghị Quốc hội, Chính phủ; cần rút gọn các phần liệt kê thông tin. Đề tài đã kết hợp phân tích thực tiễn với mô hình định lượng, tuy nhiên cần nhấn mạnh rõ hơn giá trị mới so với các đề tài kiểm toán môi trường trước đây của Kiểm toán nhà nước, đóng góp cụ thể của đề tài đối với việc xây dựng lộ trình kiểm toán biến đổi khí hậu đến 2030. Đề tài được Hội đồng nghiệm thu xếp loại xuất sắc.
