Thứ năm, 19/11/2026

Điện thoại (024) 6287 3463

Đường dây nóng (024) 6287 3463

Liên hệ quảng cáo (+84)915.632.345

Thứ năm, 19/11/2026
Share on Facebook
Copy to Clipboard

TÁI CƠ CẤU DOANH NGHIỆP NHÀ NƯỚC, CƠ CHẾ QUẢN LÍ VỐN NHÀ NƯỚC ĐẦU TƯ TẠI DOANH NGHIỆP VÀ MỘT SỐ VẤN ĐỀ ĐẶT RA

Nguyễn Đình Sơn

Phó Kiểm toán trưởng Kiểm toán nhà nước chuyên ngành VI

 

Tái cơ cấu là việc xem xét và cấu trúc lại một phần, hay toàn bộ một tổ chức, một đơn vị nói chung, trong đó bao gồm các doanh nghiệp nhà nước. Trong bối cảnh kinh tế thị trường toàn cầu hóa, việc nâng cao hiệu quả hoạt động của doanh nghiệp nhà nước là nhiệm vụ quan trọng, góp phần vào sự phát triển kinh tế bền vững của đất nước. Tái cơ cấu doanh nghiệp nhà nước và cải cách cơ chế quản lý vốn nhà nước đầu tư vào doanh nghiệp là một trong những giải pháp then chốt nhằm tối ưu hóa năng lực cạnh tranh và hiệu quả sản xuất kinh doanh. Tái cơ cấu, sắp xếp, cổ phần hóa doanh nghiệp nhà nước là một trong những nội dung quan trọng của chính sách tái cơ cấu tổng thể nền kinh tế Việt Nam được khởi xướng từ Nghị quyết Hội nghị Ban Chấp hành Trung ương lần thứ 3 (khóa XI) năm 2011. Từ đó đến nay, quá trình tái cơ cấu, sắp xếp, cổ phần hóa doanh nghiệp nhà nước đã được tiến hành theo từng giai đoạn và được Chính phủ, các bộ/ngành, doanh nghiệp nhà nước quan tâm tổ chức triển khai, thực hiện. Song song với việc tái cơ cấu doanh nghiệp nhà nước, nhiệm vụ không thể thiếu là việc hoàn thiện các thể chế, chính sách, quy định pháp luật liên quan để phù hợp với các thay đổi diễn ra theo quá trình tái cơ cấu nhằm đạt mục tiêu đề ra khi thực hiện các nhiệm vụ.

​

Tuy nhiên, tại các văn bản pháp lý hiện nay chưa có quy định đầy đủ, toàn diện về cụm từ tái cơ cấu doanh nghiệp nhà nước là gì. Và việc quản lý vốn nhà nước đầu tư tại doanh nghiệp còn nhiều bất cập.

​

1. Thực trạng quá trình thực hiện tái cơ cấu doanh nghiệp nhà nước ở Việt Nam trong thời gian qua

​

Tại Hội nghị lần thứ 3 Ban chấp hành Trung ương Đảng khóa XI đã xác định: Tái cơ cấu doanh nghiệp nhà nước mà trọng tâm là các tập đoàn, tổng công ty nhà nước là một trong 3 nhiệm vụ trọng tâm cấp bách trong quá trình tái cấu trúc tổng thể nền kinh tế Việt Nam. Đây là quá trình tất yếu, phù hợp với tiến trình chuyển đổi từ phát triển kinh tế theo chiều rộng sang phát triển theo chiều sâu để doanh nghiệp nhà nước thực sự khẳng định vai trò then chốt của kinh tế nhà nước; với mục tiêu nâng cao sức cạnh tranh, tỷ suất lợi nhuận trên vốn chủ sở hữu, hoàn thành nhiệm vụ sản xuất, cung ứng các sản phẩm, dịch vụ công ích thiết yếu cho xã hội, quốc phòng, an ninh đối với doanh nghiệp hoạt động công ích.

​

Đến nay, đã trải qua 02 giai đoạn thực hiện tái cơ cấu doanh ngiệp nhà nước, trọng tâm là tập đoàn kinh tế, tổng công ty nhà nước (giai đoạn 2011-2015, giai đoạn 2016-2020); đang triển khai thực hiện đề án cơ cấu lại doanh nghiệp giai đoạn 2021-2025.

​

Trong thời gian gần đây, các cơ chế, chính sách pháp luật về quản lý, sắp xếp, đổi mới và nâng cao hiệu quả hoạt động của doanh nghiệp nhà nước tiếp tục được hoàn thiện, sửa đổi, bổ sung khá đầy đủ, đồng bộ theo hướng ngày càng chặt chẽ, công khai, minh bạch hơn, đồng thời tháo gỡ khó khăn, vướng mắc, đẩy nhanh tiến độ thực hiện. Tiêu chí phân loại doanh nghiệp nhà nước, đơn vị sự nghiệp công lập, Đề án cơ cấu lại doanh nghiệp nhà nước… được chỉ đạo xây dựng, phê duyệt, ban hành kịp thời, làm cơ sở cho các bộ ngành, địa phương sớm xây dựng kế hoạch sắp xếp, cơ cấu lại doanh nghiệp cho giai đoạn 2021-2025. Bên cạnh đó, Chính phủ đã quyết liệt và sát sao chỉ đạo, cho ý kiến về xây dựng cơ chế, chính sách, hoàn thiện pháp luật, nâng cao hiệu quả hoạt động của Ủy ban Quản lý vốn nhà nước tại doanh nghiệp, công tác sắp xếp, cơ cấu lại doanh nghiệp của một số cơ quan, đơn vị; tháo gỡ khó khăn, hỗ trợ doanh nghiệp, thúc đẩy sản xuất, kinh doanh của doanh nghiệp trong bối cảnh đại dịch COVID-19.

​

Giai đoạn 2011-2015: Đẩy nhanh tiến độ tái cơ cấu doanh nghiệp nhà nước, trọng tâm là tập đoàn kinh tế, tổng công ty nhà nước.

​

Đã sắp xếp được 588 doanh nghiệp, trong đó cổ phần hóa 508 doanh nghiệp và sắp xếp theo các hình thức khác 80 doanh nghiệp. Tổng giá trị thực tế doanh nghiệp của 508 doanh nghiệp thực hiện cổ phần hóa là 760.774 tỷ đồng, trong đó giá trị thực tế phần vốn nhà nước là 188.274 tỷ đồng; tổng vốn điều lệ theo phương án được phê duyệt là 197.217 tỷ đồng, trong đó Nhà nước nắm giữ 128.031 tỷ đồng (bằng 65% vốn điều lệ); nhà đầu tư chiến lược nắm giữ 31.065 tỷ đồng (bằng 15,8% vốn điều lệ); người lao động nắm giữ 4.042 tỷ đồng (bằng 2% vốn điều lệ); tổ chức công đoàn nắm giữ 1.124 tỷ đồng (bằng 0,5% vốn điều lệ); bán công khai 32.931 tỷ đồng (bằng 16,7% vốn điều lệ).

​

- Các tập đoàn, tổng công ty nhà nước đã thực hiện thoái vốn đầu tư vào 05 lĩnh vực nhạy cảm (lĩnh vực bất động sản, chứng khoán, tài chính - ngân hàng, bảo hiểm và quỹ đầu tư) được 11.036 tỷ đồng, thu về 10.742 tỷ đồng (số thu về giảm so với sổ sách do Tập đoàn Dầu khí Việt Nam thoái 800 tỷ đồng và Tổng công ty Lương thực miền Nam thoái 1,3 tỷ đồng với giá 0 đồng). Cũng giai đoạn này, Tổng công ty Đầu tư và Kinh doanh vốn nhà nước (SCIC) đã tiếp nhận 67 doanh nghiệp, với giá trị sổ sách kế toán là 1.666 tỷ đồng, nâng tổng số doanh nghiệp SCIC tiếp nhận từ khi thành lập lên gần 1000 doanh nghiệp với tổng giá trị vốn nhà nước hơn 8.722 tỷ đồng. SCIC đã bán vốn tại 411 doanh nghiệp, với doanh thu bán vốn đạt 8.726 tỷ đồng, giá vốn 3.595 tỷ đồng, thặng dư bán vốn hơn 5.130 tỷ đồng, gấp 2,4 lần giá trị sổ sách.

​

Giai đoạn 2016-2020: Đẩy mạnh cơ cấu lại, chuyển đổi với các doanh nghiệp nhà nước có quy mô lớn, phạm vi hoạt động rộng, kinh doanh đa ngành nghề, tài chính phức tạp.

​

Kết quả giai đoạn 2016-2020, cả nước đã cổ phần hóa 180 doanh nghiệp với quy mô vốn nhà nước được xác định lại tăng 23,3% so với giai đoạn 2011-2015; đã thoái vốn trên 27,31 nghìn tỷ đồng, thu về 117,39 nghìn tỷ đồng, gấp 6,5 lần giá trị sổ sách, cao hơn so với giai đoạn 2011-2015 cả về giá trị và hiệu quả thoái vốn. Tổng số tiền thu từ cổ phần hóa, thoái vốn đạt trên 220 nghìn tỷ đồng, gấp 2,8 lần giai đoạn 2011-2015. Song song với đó, nguồn thu từ cổ phần hóa, thoái vốn được quản lý tập trung, sử dụng hiệu quả, chuyển vào ngân sách nhà nước theo đúng Nghị quyết của Quốc hội.

​

Nhờ cổ phần hóa, sắp xếp, cơ cấu lại, các doanh nghiệp nhà nước, trọng tâm là các tập đoàn tổng công ty nhà nước được sắp xếp lại tinh gọn hơn, nhiều doanh nghiệp hoạt động có hiệu quả, đóng góp lớn cho ngân sách nhà nước. Qua đó đã thể hiện được vai trò quan trọng trong ổn định kinh tế vĩ mô, kiểm soát lạm phát, bảo đảm các cân đối lớn của nền kinh tế, bảo đảm an sinh xã hội, quốc phòng, an ninh. Trong bối cảnh đại dịch COVID-19, các doanh nghiệp nhà nước, tập đoàn, tổng công ty nhà nước đã khắc phục khó khăn, nỗ lực hoàn thành cao nhất kế hoạch sản xuất, kinh doanh, bảo đảm việc làm, thu nhập cho người lao động, đóng góp lớn cho công tác phòng chống dịch.

​

Tuy nhiên, mặc dù đạt được nhiều kết quả đáng khích lệ, tiến độ cổ phần hóa, thoái vốn của giai đoạn vừa qua vẫn chưa đạt kế hoạch đề ra, vẫn còn một số tồn tại, hạn chế. Trong số 180 doanh nghiệp đã cổ phần hóa của giai đoạn 2016-2020, chỉ có 39/128 doanh nghiệp thuộc danh mục cổ phần hóa theo công văn số 991/TTg-ĐMDN và Quyết định số 26/2019/QĐ-TTg ngày 15/8/2019 của Thủ tướng Chính phủ về việc phê duyệt Danh mục doanh nghiệp thực hiện cổ phần hóa đến hết năm 2020, đạt khoảng 30% kế hoạch. Tiến độ chậm chạp trong cổ phần hóa, thoái vốn doanh nghiệp nhà nước giai đoạn 2012-2020 đang có những dấu hiệu kéo dài sang cả giai đoạn 2021-2025. Trong năm 2021, chỉ có 4 doanh nghiệp cổ phần hóa với tổng giá trị doanh nghiệp là 333 tỷ đồng, trong đó giá trị thực tế phần vốn nhà nước là 196 tỷ đồng. Có 18 doanh nghiệp đã thoái vốn với giá trị 1,66 nghìn tỷ đồng, thu về 4,40 nghìn tỷ đồng, trong đó thoái vốn nhà nước tại 4 doanh nghiệp với giá trị 52,8 tỷ đồng, thu về 85,1 tỷ đồng; các tập đoàn, tổng công ty thoái vốn tại 14 doanh nghiệp với giá trị 1,61 nghìn tỷ đồng, thu về 4,31 nghìn tỷ đồng. 6 tháng đầu của năm 2022, chỉ có duy nhất 1 doanh nghiệp cổ phần hóa thuộc danh mục cổ phần hóa của Thủ tướng Chính phủ với tổng giá trị doanh nghiệp đạt 309 tỷ đồng, trong đó giá trị thực tế phấn vốn nhà nước là 278 tỷ đồng. Đối với công tác thoái vốn, các tập đoàn, tổng công ty, doanh nghiệp nhà nước thoái vốn tại doanh nghiệp với giá trị 382 tỷ đồng, thu về 2.180 tỷ đồng.

​

Giai đoạn 2021-2025: Tiếp tục thực hiện sắp xếp lại doanh nghiệp nhà nước, tập trung giữ vững những lĩnh vực then chốt, thiết yếu; những địa bàn quan trọng về quốc phòng, an ninh; những lĩnh vực mà doanh nghiệp thuộc các thành phần kinh tế khác không đầu tư. Củng cố, phát triển một số tập đoàn kinh tế nhà nước có quy mô lớn, hoạt động hiệu quả, có khả năng cạnh tranh khu vực và quốc tế trong một số ngành, lĩnh vực then chốt của nền kinh tế.

​

Đối với giai đoạn 2021-2025, Thủ tướng Chính phủ đã ban hành Quyết định 360/ QĐ-TTg ngày 17/3/2022 về “Cơ cấu lại doanh nghiệp nhà nước, trọng tâm là tập đoàn kinh tế, tổng công ty nhà nước giai đoạn 2021-2025”, các cơ quan chịu trách nhiệm và doanh nghiệp cần phối hợp đẩy mạnh hơn nữa công tác cổ phần hóa, sắp xếp lại doanh nghiệp nhà nước. Đến ngày 29/11/2022, Thủ tướng Chính phủ đã ban hành Quyết định số 1479/QĐ-TTg phê duyệt kế hoạch sắp xếp lại doanh nghiệp nhà nước, doanh nghiệp có vốn nhà nước giai đoạn 2022-2025 theo các hình thức: Duy trì công ty trách nhiệm hữu hạn một thành viên; cổ phần hóa, sắp xếp lại (bao gồm hình thức sáp nhập, giải thể); chuyển nhượng một phần hoặc toàn bộ vốn nhà nước (thoái vốn) giai đoạn 2022-2025.

​

Theo kế hoạch, tiếp tục duy trì 195 công ty trách nhiệm hữu hạn một thành viên giai đoạn 2022-2025 (danh mục do Nhà nước nắm giữ 100% vốn điều lệ giai đoạn 2022-2025); thực hiện cổ phần hóa 19 doanh nghiệp, sắp xếp lại 5 doanh nghiệp; thực hiện thoái vốn 141 doanh nghiệp giai đoạn 2022-2025; giữ nguyên phần vốn nhà nước tại 126 doanh nghiệp, 21 doanh nghiệp nhà nước, doanh nghiệp có vốn nhà nước thực hiện sắp xếp theo phương án riêng giai đoạn 2022- 2025. Quyết định cũng nêu rõ: các doanh nghiệp nhà nước, doanh nghiệp có vốn nhà nước thuộc: Bộ Y tế, Ủy ban nhân dân Thành phố Hồ Chí Minh, Ủy ban nhân dân tỉnh Hải Dương và các doanh nghiệp chưa được quy định tại Quyết định này (không thuộc diện chuyển giao về Tổng công ty Đầu tư và Kinh doanh vốn nhà nước) thực hiện sắp xếp theo kế hoạch được Thủ tướng Chính phủ phê duyệt. Doanh nghiệp nhà nước, doanh nghiệp có vốn nhà nước thực hiện cổ phần hóa, thoái vốn trước ngày 29/11/2022 thì thực hiện theo hướng: Đối với các doanh nghiệp chưa được cấp có thẩm quyền phê duyệt phương án cổ phần hóa, thoái vốn, cơ quan đại diện chủ sở hữu chủ động điều chỉnh lại tỷ lệ cổ phần nhà nước nắm giữ khi xây dựng phương án theo Kế hoạch sắp xếp lại doanh nghiệp nhà nước, doanh nghiệp có vốn nhà nước giai đoạn 2022-2025 ban hành kèm theo Quyết định này và báo cáo Bộ Kế hoạch và Đầu tư, Bộ Tài chính để theo dõi, tổng hợp. Đối với các doanh nghiệp đã được cấp có thẩm quyền phê duyệt phương án cổ phần hóa, thoái vốn thì thực hiện theo phương án đã được phê duyệt và tiếp tục xây dựng phương án để thực hiện thoái vốn theo tỷ lệ quy định tại Kế hoạch sắp xếp lại doanh nghiệp nhà nước, doanh nghiệp có vốn nhà nước giai đoạn 2022-2025 ban hành kèm theo Quyết định này.

​

Những kết quả ban đầu của quá trình tái cơ cấu doanh nghiệp nhà nước

​

Trong quá trình nỗ lực tái cơ cấu doanh nghiệp nhà nước, Đảng và Nhà nước ta đã thể hiện rõ những quyết tâm, nỗ lực trong việc thực hiện một chủ trương đúng đắn và một lộ trình thống nhất, ban hành nhiều nghị quyết, cơ chế, chính sách, biện pháp đổi mới trong việc nâng cao hiệu quả hoạt động của doanh nghiệp nhà nước và bảo đảm vai trò chủ đạo của kinh tế nhà nước. Điều đó được thể hiện như sau:

​

- Ban hành khung pháp lý hệ thống các cơ chế chính sách pháp luật phục vụ quá trình cơ cấu lại doanh nghiệp nhà nước tương đối đầy đủ, tiếp tục ban hành, sửa đổi, bổ sung hoàn thiện, đảm bảo chặt chẽ hơn, công khai, minh bạch, tối đa hóa lợi ích của Nhà nước, tháo gỡ khó khăn vướng mắc nhằm đẩy nhanh tiến độ cổ phần hóa, thoái vốn và hạn chế thất thoát vốn, tài sản nhà nước trong quá trình cổ phần hóa, thoái vốn, cơ cấu lại doanh nghiệp nhà nước và doanh nghiệp có vốn nhà nước nhằm nâng cao hiệu quả sản xuất, kinh doanh phù hợp với cơ chế thị trường nhằm giải phóng và phát huy tối đa các nguồn lực trong doanh nghiệp để phát triển kinh tế - xã hội đất nước, phù hợp với lộ trình thực hiện các cam kết quốc tế.

​

- Xây dựng và phê duyệt các đề án tổng thể sắp xếp, đổi mới doanh nghiệp nhà nước phù hợp với vai trò của khu vực doanh nghiệp nhà nước trong nền kinh tế thị trường, bám sát định hướng phát triển kinh tế đất nước từng giai đoạn, làm cơ sở cho các bộ, ngành, địa phương tiến hành tổ chức thực hiện. Cụ thể là theo các đề án sắp xếp, đổi mới và phát triển doanh nghiệp nhà nước của các bộ, ngành và địa phương đã được Thủ tướng Chính phủ phê duyệt thì số lượng doanh nghiệp có 100% vốn nhà nước chỉ còn khoảng 40% so với hiện nay; cổ phần hóa 43%; giao bán khoán kinh doanh và cho thuê 4,5%; còn lại sẽ giải thể, phá sản, chuyển sang đơn vị sự nghiệp có thu; tổng số vốn nhà nước tại các doanh nghiệp còn khoảng 84%; lao động trong doanh nghiệp nhà nước còn khoảng 950 nghìn người (giảm 30,4%). Các doanh nghiệp nhà nước còn lại này chủ yếu hoạt động trong các lĩnh vực then chốt như dầu khí, viễn thông, hóa chất, giao thông, cơ sở hạ tầng… đảm bảo cân đối vĩ mô cho nền kinh tế, công ích, an ninh, quốc phòng. Hiệu quả hoạt động của các doanh nghiệp nhà nước và doanh nghiệp sau cổ phần hóa được nâng lên, tối đa hóa lợi ích của Nhà nước và góp phần hỗ trợ sự phát triển của doanh nghiệp tư nhân.

​

- Các doanh nghiệp nhà nước đã từng bước được cơ cấu lại hiệu quả hơn, cơ bản thực hiện được vai trò là lực lượng vật chất quan trọng của kinh tế nhà nước điều tiết kinh tế, ổn định vĩ mô, bảo đảm các cân đối lớn của nền kinh tế và góp phần thúc đẩy phát triển kinh tế - xã hội. Các đơn vị sự nghiệp công lập thuộc các tập đoàn kinh tế, tổng công ty nhà nước, doanh nghiệp nhà nước gắn với quá trình cổ phần hóa, sắp xếp đã đạt được nhiều mục tiêu đặt ra của việc xã hội hóa cung cấp dịch vụ công như: cơ bản nâng cao chất lượng dịch vụ sự nghiệp công, giúp cải thiện quản trị và hiệu quả hoạt động của đơn vị cung cấp dịch vụ, thu hút thêm nguồn lực xã hội cho việc cung cấp dịch vụ sự nghiệp công, giảm hỗ trợ của ngân sách nhà nước so với trước đây; việc đầu tư ngoài ngành, ngoài lĩnh vực chính của doanh nghiệp nhà nước đã được hạn chế nhiều, doanh nghiệp nhà nước tập trung nhiều hơn vào ngành nghề là lĩnh vực kinh doanh chủ yếu.

​

Một số hạn chế, tồn tại của quá trình tái cơ cấu doanh nghiệp nhà nước

​

- Tiến độ phê duyệt, triển khai Đề án tái cơ cấu lại doanh nghiệp nhà nước, chuyển giao quyền đại diện chủ sở hữu về SCIC, đăng ký giao dịch, niêm yết, quyết toán bàn giao sang công ty cổ phần còn chậm. Các quy định liên quan đến công tác sắp xếp, cơ cấu lại doanh nghiệp còn gặp vướng mắc, khó khăn trong triển khai, chưa được tháo gỡ kịp thời dẫn đến kéo dài thời gian thực hiện, nhất là các nội dung về sắp xếp, phê duyệt phương án sử dụng đất khi cổ phần hóa, xác định giá trị doanh nghiệp, giá trị quyền sử dụng đất, thương hiệu, truyền thống, văn hóa, lịch sử để cổ phần hóa, thoái vốn.

​

- Công tác xây dựng và tổ chức triển khai kế hoạch cổ phần hóa doanh nghiệp nhà nước và thoái vốn nhà nước tại doanh nghiệp chưa được quan tâm nghiêm túc, trong quá trình triển khai thực hiện, phát sinh việc đơn vị triển khai không kịp thời theo tiến độ đề ra nhưng việc rà soát, sửa đổi, bổ sung danh mục và kế hoạch cổ phần hóa chậm, chưa đảm bảo tính nhanh chóng, kịp thời.

​

- Cổ phần hóa doanh nghiệp nhà nước về cơ bản đã đạt về mặt số lượng doanh nghiệp (nhưng số vốn được cổ phần hóa còn rất ít), hơn 95% doanh nghiệp được cổ phần hóa nhưng chỉ có 8% số vốn được cổ phần hóa. Quá trình cơ cấu lại doanh nghiệp nhà nước đạt được thành công về mặt số lượng nhưng chưa đạt được thành công về số vốn (phản ánh phần nào khía cạnh chất lượng). Một số doanh nghiệp nhà nước sản xuất, kinh doanh hiệu quả thấp, thua lỗ, chưa tương xứng với nguồn lực nắm giữ, còn có những dự án chưa hiệu quả, ảnh hướng đến kết quả sản xuất, kinh doanh của doanh nghiệp; công tác đổi mới quản trị của một số doanh nghiệp nhà nước chưa theo kịp với yêu cầu biến động của thị trường; công tác quản lý rủi ro, thực hành tiết kiệm còn hạn chế; chế độ đãi ngộ và xử lý trách nhiệm chưa tạo được động lực gắn với trách nhiệm theo cơ chế thị trường.

​

- Kết quả tái cơ cấu cho thấy các doanh nghiệp nhà nước mới chỉ dừng lại ở việc sáp nhập lại với nhau một cách cơ học (chuyển giao doanh nghiệp nhà nước yếu kém của đơn vị này sang cho đơn vị khác quản lý), quy mô của doanh nghiệp tăng nhưng không có sự chuyển biến về chất trong hoạt động và quản lý điều hành. Do đó, việc tái cơ cấu thời gian qua chưa phát huy một cách tối đa năng lực cũng như lợi thế riêng vốn có của từng doanh nghiệp. Đồng thời, việc xây dựng, triển khai đề án sắp xếp doanh nghiệp nhà nước theo ngành, lĩnh vực kinh doanh không phân biệt cấp, cơ quan quản lý vẫn còn chậm trễ.

​

- Một số bộ, ngành, địa phương, tập đoàn kinh tế, tổng công ty nhà nước còn chưa thực sự nghiêm túc triển khai kế hoạch cổ phần hóa, thoái vốn, cơ cấu lại doanh nghiệp nhà nước theo chỉ đạo của Thủ tướng Chính phủ. Công tác lập kế hoạch cổ phần hóa, thoái vốn để trình các cơ quan có thẩm quyền ban hành danh mục cổ phần hóa, thoái vốn còn chậm và chưa sát với thực tế triển khai, nhiều doanh nghiệp chỉ đến khi thực hiện cổ phần hóa mới thực hiện sắp xếp, xử lý đất đai theo quy định, dẫn đến làm chậm quá trình cổ phần hóa.

​

Nguyên nhân chủ yếu của những hạn chế, tồn tại

​

(1) Nguyên nhân bên ngoài chủ thể tái cơ cấu

​

- Một số quy định mới về sắp xếp, cổ phần hóa, thoái vốn được ban hành theo hướng tách quá trình xử lý liên quan đến đất đai ra khỏi quá trình cổ phần hóa (các doanh nghiệp khi thực hiện cổ phần hóa phải được cấp có thẩm quyền phê duyệt phương án sử dụng đất trước khi công bố giá trị doanh nghiệp), trong khi các quy định liên quan Luật Đất đai, tài nguyên trong thời gian qua còn nhiều bất cập, chỉnh sửa nên cần thời gian để thực hiện nên gây ảnh hưởng đến quá trình tái cơ cấu.

​

- Các doanh nghiệp thực hiện cổ phần hóa, thoái vốn, cơ cấu lại giai đoạn gần đây đa phần là các doanh nghiệp lớn, có tình hình tài chính phức tạp, sở hữu nhiều đất đai; hoặc là các doanh nghiệp hoạt động trong lĩnh vực công ích, gắn liền với các hoạt động của địa phương, đóng góp vai trò quan trọng trong việc đảm bảo thực hiện các chiến lược, mục tiêu về an sinh xã hội của địa phương. Do vậy, ảnh hưởng tới tiến độ tái cơ cấu.

​

- Các quy định, hướng dẫn trong các nghị định, thông tư hướng dẫn về phương pháp định giá còn có những hạn chế nên gặp khó khăn khi áp dụng: bất cập lớn trong thực tiễn công tác thẩm định giá xác định giá khởi điểm dẫn đến các đơn vị tư vấn thẩm định giá khó thống nhất trong tiếp cận, định giá các loại tài sản khi cổ phần hóa như:

​

+ Giá trị quyền sử dụng đất, giá trị quyền thuê đất, giá trị thương hiệu, giá trị lợi thế kinh doanh, giá trị lịch sử, văn hóa... để xác định giá trị thương hiệu, tiềm năng phát triển của doanh nghiệp chưa có tiêu chuẩn cụ thể để định giá nên chưa tính được hết giá trị tương lai cũng như tiềm năng của doanh nghiệp; chưa có hướng dẫn cụ thể cho việc định giá các tài sản vô hình (như uy tín trên thị trường, nhãn hiệu, quyền sở hữu trí tuệ...),  do đó việc định giá tài sản vô hình sẽ phụ thuộc nhiều vào ý kiến của người định giá dẫn đến việc giá trị của chúng có thể cao hơn hoặc thấp hơn giá trị hợp lý. Việc xác định giá trị đất phù hợp theo giá thị trường gặp khó khăn do việc mua bán đất thời gian dài qua vẫn có lỗ hổng để cơ chế 2 giá.

​

+ Thiếu chế tài đối với cán bộ lãnh đạo, quản lý trong các doanh nghiệp nhà nước hoạt động thua lỗ; nhiều doanh nghiệp trước và trong quá trình cổ phần hóa thiếu công khai, minh bạch về thông tin, số liệu (đặc biệt là những doanh nghiệp có vấn đề về tài chính hoặc đang được hưởng các lợi thế đặc biệt trong kinh doanh).

​

+ Chính sách thu hút cổ đông chiến lược còn nhiều ràng buộc về mặt chính sách (thời hạn quy định lựa chọn cổ đông chiến lược ngắn so với các trường hợp cổ phần hóa doanh nghiệp lớn và có cơ cấu tài sản phức tạp).

​

+ Chưa có hướng dẫn cụ thể đối với phần cổ tức sẽ được hưởng tại các doanh nghiệp đầu tư nhưng chưa chia và các lợi nhuận chưa chia khi cổ phần hóa, có thể dẫn đến thất thoát cho Nhà nước. Đối với các dự án kinh doanh bất động sản chưa hoàn tất thủ tục đầu tư chưa đưa vào kinh doanh, nhưng đã có thỏa thuận đặt cọc chuyển nhượng cho nhà đầu tư khác (có thể gây thiệt hại cho Nhà nước) nhưng chưa đề cập đến.

​

(2) Nguyên nhân bên trong chủ thể tái cơ cấu

​

- Vướng mắc khi thể chế chậm được nghiên cứu, hoàn thiện, bổ sung để tháo gỡ và thúc đẩy quá trình cổ phần hóa, thoái vốn nhà nước tại doanh nghiệp. Một số cơ chế, chính sách, văn bản pháp luật liên quan chưa rõ ràng, phù hợp, gây lúng túng trong triển khai (Luật Quản lý, sử dụng tài sản công đã được ban hành, song các văn bản hướng dẫn thi hành Luật còn bất cập, chưa cụ thể nên ảnh hưởng đến việc sắp xếp lại, xử lý tài sản công; phân định rõ tài sản nhà nước và tài sản Nhà nước giao cho doanh nghiệp gắn với hiện trạng vốn nhà nước tại doanh nghiệp (tài sản thuộc sở hữu của doanh nghiệp), cá biệt còn có nội dung chưa cụ thể, cách hiểu còn khác nhau dẫn đến lúng túng, chưa thống nhất khi thực hiện).

 

- Một số bộ, ngành, địa phương, tập đoàn kinh tế, tổng công ty nhà nước còn chưa thực sự nghiêm túc triển khai kế hoạch cổ phần hóa, thoái vốn, cơ cấu lại doanh nghiệp nhà nước theo chỉ đạo của Thủ tướng Chính phủ. Công tác lập kế hoạch cổ phần hóa, thoái vốn để trình các cơ quan có thẩm quyền ban hành danh mục cổ phần hóa, thoái vốn còn chậm và chưa sát với thực tế triển khai, nhiều doanh nghiệp chỉ đến khi thực hiện cổ phần hóa mới thực hiện sắp xếp, xử lý đất đai theo quy định, dẫn đến làm chậm quá trình cổ phần hóa.

 

- Một số doanh nghiệp nhà nước không muốn thoái vốn khỏi những ngành, lĩnh vực phát triển mạnh, có tỷ suất sinh lời cao làm cho tiến độ thoái vốn chậm lại.

 

2. Cơ chế quản lý vốn nhà nước đầu tư tại doanh nghiệp và một số bất cập

 

Cơ chế quản lý vốn nhà nước là một trong những yếu tố quyết định đến hiệu quả hoạt động của các doanh nghiệp nhà nước và sự phát triển của nền kinh tế Việt Nam. Trong những năm qua, thực trạng quản lý vốn nhà nước tại Việt Nam đã có những chuyển biến tích cực, nhưng vẫn còn nhiều thách thức cần phải giải quyết.

 

Cơ chế quản lý vốn nhà nước tại Việt Nam chủ yếu được thực hiện thông qua các văn bản pháp lý, chính sách và quy định của Nhà nước. Vốn nhà nước thường được phân bổ cho các doanh nghiệp nhà nước để thực hiện các dự án phát triển, tạo việc làm và cung cấp hàng hóa, dịch vụ thiết yếu cho người dân. Tuy nhiên, việc quản lý vốn nhà nước trong các doanh nghiệp nhà nước còn thiếu tính đồng bộ, hiệu quả chưa cao và còn tồn tại nhiều bất cập, như:

 

- Cơ chế quản lý doanh nghiệp nhà nước chưa theo kịp với thực tiễn hoạt động của các doanh nghiệp. Việc phân tách giữa nhiệm vụ kinh doanh và nhiệm vụ công ích chưa rõ ràng, minh bạch; cơ chế đảm bảo cho các doanh nghiệp nhà nước được giao hoạt động kinh doanh trong lĩnh vực có mức sinh lời thấp mà khu vực kinh tế tư nhân không muốn hoặc không đủ sức tham gia vào những lĩnh vực cần thiết cho nền kinh tế còn thiếu. Bên cạnh đó, chức năng đại diện chủ sở hữu còn phân tán, chưa phân định rõ cơ quan chịu trách nhiệm chính trong quản lý, giám sát việc sử dụng vốn, tài sản của doanh nghiệp nhà nước…

 

- Mặt khác, hệ thống quy định của pháp luật chưa quy định đầy đủ về việc giám sát cơ quan chủ sở hữu. Hiệu quả quản lý của cơ quan đại diện chủ sở hữu và trách nhiệm nâng cao giá trị vốn nhà nước là những vấn đề chưa được thường xuyên xem xét, đánh giá và công bố công khai. Do thiếu cơ chế giám sát, đánh giá thường xuyên đối với cơ quan đại diện chủ sở hữu nên không tạo được áp lực cho các cơ quan đại diện chủ sở hữu (Bộ, Ủy ban nhân dân cấp tỉnh...) phải quản lý vốn nhà nước tốt hơn, hiệu quả hơn. Cùng với đó, trách nhiệm giám sát doanh nghiệp nhà nước còn phân tán cho nhiều cơ quan, thiếu sự thống nhất. Không cơ quan nào có đủ thẩm quyền và khả năng theo dõi, đánh giá doanh nghiệp nhà nước một cách đầy đủ, hiệu quả và toàn diện.

 

- Quy định pháp luật quản lý vốn nhà nước vẫn còn chưa đồng nhất, rõ ràng để quản lý đầy đủ vốn nhà nước đầu tư tại doanh nghiệp. Chẳng hạn, nếu theo các quy định hiện hành thì các chế tài quản lý nhà nước đối với vốn nhà nước đầu tư tại doanh nghiệp chỉ mới dừng lại ở quản lý nguồn vốn và quản lý việc sử dụng vốn nhà nước tại các công ty mẹ, tập đoàn kinh tế, chưa quản lý được phần vốn nhà nước tại các công ty con hay công ty liên kết. Cụ thể là: Một trong các tiêu chí để đủ điều kiện là doanh nghiệp nhà nước được quy định lại khoản 11, Điều 4 Luật Doanh nghiệp 2020; điểm b, khoản 1, Điều 88 Luật Doanh nghiệp 2020 và điểm 8, Điều 3 Luật Quản lý vốn nhà nước đầu tư vào sản xuất, kinh doanh tại doanh nghiệp. Tuy nhiên, cũng tại Điều 88, khoản 3 Luật Doanh nghiệp 2020 lại quy định doanh nghiệp nhà nước chỉ có các công ty mẹ có cổ phần nhà nước trên 50%, không có các công ty con có cổ phần nhà nước trên 50%.

 

Trong khi thực tế là vốn nhà nước nằm tại các công ty con, công ty liên kết và các mô hình công ty này không được gọi là doanh nghiệp nhà nước, mọi hoạt động quản lý, sử dụng vốn tại doanh nghiệp kiểu này được hoạt động theo Luật Doanh nghiệp như các doanh nghiệp tư nhân (chẳng hạn không bắt buộc phải thực hiện đấu thầu khi mua sắm hàng hóa, vật tư, tài sản… không chịu chế tài quản lý tài sản công…) do vậy khó có thể đảm bảo việc quản lý, sử dụng vốn nhà nước có hiệu quả kinh tế như kỳ vọng.

 

- Việc quản lý vốn nhà nước tại các doanh nghiệp có phần vốn nhà nước không chi phối còn nhiều khó khăn, đặc biệt là tại các doanh nghiệp kinh doanh thua lỗ, thuộc diện giám sát tài chính đặc biệt hoặc có cổ đông lớn thiếu hợp tác. Dẫn đến quyền cổ đông nhà nước gặp khó khăn trong công tác quản trị đối với các doanh nghiệp sau cổ phần hóa.

 

Trong thời gian qua, Việt Nam đã nỗ lực cải cách cơ chế quản lý vốn nhà nước nhằm nâng cao hiệu quả sử dụng vốn. Các doanh nghiệp nhà nước được khuyến khích thực hiện cổ phần hóa, tăng cường tính minh bạch và trách nhiệm giải trình. Chính phủ đã đưa ra nhiều chính sách nhằm tạo điều kiện cho doanh nghiệp nhà nước phát triển, đồng thời kiểm soát tốt hơn việc đầu tư và sử dụng nguồn vốn nhà nước.

 

Nhiều tập đoàn, tổng công ty nhà nước đã hoạt động hiệu quả hơn sau khi thực hiện các giải pháp cải cách. Một số doanh nghiệp nhà nước đã khẳng định được vị thế của mình trong thị trường, đóng góp tích cực vào sự phát triển kinh tế quốc gia.

 

Tuy có những thành tựu nhất định, cơ chế quản lý vốn nhà nước tại Việt Nam vẫn còn nhiều vấn đề cần khắc phục. Trước hết, thiếu sót trong công tác kiểm soát và giám sát dẫn đến tình trạng lãng phí, thất thoát trong sử dụng vốn nhà nước. Nhiều doanh nghiệp nhà nước vẫn chưa có hệ thống báo cáo và đánh giá kết quả hoạt động rõ ràng, khiến cho việc quản lý trở nên khó khăn.

 

Bên cạnh đó, sự phân cấp không đồng đều giữa các cấp quản lý cũng là một vấn đề nan giải. Một số địa phương thiếu nguồn lực để quản lý vốn nhà nước hiệu quả, trong khi các doanh nghiệp nhà nước lớn lại thường gặp khó khăn trong việc thực hiện các quy định liên quan đến kiểm soát chi tiêu và đầu tư.

 

Năng lực quản lý của những người đứng đầu doanh nghiệp nhà nước cũng cần được nâng cao hơn nữa. Nhiều lãnh đạo chưa có đủ kinh nghiệm và kiến thức về quản lý tài chính hiện đại, dẫn đến việc ra quyết định không tối ưu và ảnh hưởng đến hiệu quả sử dụng vốn nhà nước.

 

Để nâng cao hiệu quả quản lý vốn nhà nước, cần hoàn thiện khung pháp lý liên quan đến quản lý tài chính công, tăng cường công tác thanh tra, kiểm tra và giám sát tình hình tài chính của các doanh nghiệp nhà nước. Bên cạnh đó, cần xây dựng các tiêu chuẩn và chỉ tiêu đánh giá hiệu quả sử dụng vốn nhà nước một cách khoa học và minh bạch.

 

Việc ứng dụng công nghệ thông tin trong quản lý vốn nhà nước cũng là một hướng đi quan trọng. Hệ thống thông tin đồng bộ và hiện đại sẽ giúp cung cấp dữ liệu chính xác, kịp thời, từ đó quyết định chính sách quản lý của các cơ quan chức năng có căn cứ rõ ràng.

 

Chính phủ đã ban hành nhiều chính sách nhằm nâng cao khả năng quản lý vốn nhà nước nhưng việc thực hiện có nơi còn mang tính hình thức. Tình trạng phân bổ vốn không hợp lý, thiếu sự giám sát và đánh giá hiệu quả đầu tư vẫn chưa được khắc phục triệt để.

 

Cơ chế quản lý vốn nhà nước tại Việt Nam còn nhiều thách thức, nhưng với sự nỗ lực cải cách và đổi mới, cùng với việc áp dụng các giải pháp hiện đại, có thể hình thành một cơ chế quản lý vốn nhà nước hiệu quả, góp phần thúc đẩy phát triển kinh tế bền vững cho đất nước.

 

3. Giải pháp nâng cao hiệu quả tái cơ cấu và quản lý vốn nhà nước đầu tư tại doanh nghiệp nhà nước

 

Để nâng cao hiệu quả tái cơ cấu và quản lý vốn nhà nước tại doanh nghiệp nhà nước trong thời gian tới, các giải pháp cần tập trung thực hiện gồm:

 

Tăng cường công tác đào tạo và phát triển nguồn nhân lực. Để nâng cao chất lượng nguồn nhân lực, cần tập trung vào việc đào tạo kỹ năng quản lý hiện đại, nâng cao trình độ chuyên môn cho cán bộ quản lý tại doanh nghiệp nhà nước.

 

Đổi mới cơ chế vận hành và quản lý. Cần xây dựng một cơ chế quản lý hiện đại, bao gồm việc áp dụng công nghệ thông tin trong quản lý tài chính, tăng cường phân quyền và nâng cao trách nhiệm của các đơn vị.

 

Tăng cường công tác thanh tra, kiểm tra, kiểm toán. Các cơ quan chức năng cần tăng cường công tác thanh tra, kiểm tra các hoạt động của doanh nghiệp nhà nước nhằm phát hiện và xử lý kịp thời những vi phạm trong quản lý và sử dụng vốn nhà nước.

 

Thúc đẩy cổ phần hóa và hợp tác công tư (PPP). Tiến hành cổ phần hóa một cách đồng bộ và có hiệu quả, đồng thời khuyến khích các hình thức đối tác công tư để tăng cường nguồn lực, cải tiến công nghệ và nâng cao hiệu quả hoạt động của doanh nghiệp nhà nước.

 

Nâng cao tính minh bạch và trách nhiệm giải trình. Thiết lập các tiêu chuẩn cao về minh bạch trong tài chính, công khai thông tin liên quan đến hoạt động của doanh nghiệp nhà nước để tăng cường sự giám sát của xã hội.

 

Liên tục thúc đẩy quá trình cơ cấu lại, cổ phần hóa doanh nghiệp nhà nước để đảm bảo Nhà nước chỉ nắm giữ một số ít doanh nghiệp nhà nước trong những ngành, lĩnh vực thực sự quan trọng cho phát triển và an ninh quốc gia. Xác định rõ lộ trình và thực hiện cổ phần hóa và thoái vốn nhà nước tại doanh nghiệp theo nguyên tắc thị trường bảo đảm công khai, minh bạch, hiệu quả, đánh giá chính xác, xác định đầy đủ giá trị doanh nghiệp, bao gồm cả các nguồn lực về vốn, đất đai, thương hiệu; không làm mất thương hiệu, bản sắc doanh nghiệp, không để thất thoát vốn, tài sản nhà nước.

 

Hoàn thiện, đồng bộ thể chế và chính sách về cơ cấu lại doanh nghiệp nhà nước, tách chức năng sở hữu doanh nghiệp nhà nước ra khỏi chức năng quản lý nhà nước; phân định rõ chức năng thương mại và công ích cho doanh nghiệp nhà nước và giải quyết vấn đề do lịch sử để lại; tạo điều kiện khuyến khích cải cách, sáng tạo, tự chủ cho doanh nghiệp nhà nước; thúc đẩy chế độ hợp tác giữa các doanh nghiệp nhà nước và giữa doanh nghiệp nhà nước với các doanh nghiệp thuộc các thành phần kinh tế khác; đổi mới quản trị doanh nghiệp trong các doanh nghiệp nhà nước theo nguyên tắc, chuẩn mực quốc tế; cần tìm kiếm cơ chế để tạo động lực cho bộ máy quản lý doanh nghiệp nhà nước nhằm hướng tới hiệu quả sản xuất, kinh doanh của các doanh nghiệp nhà nước; thu hút người tài; có cơ chế lương - thưởng xứng đáng với kết quả hoạt động của doanh nghiệp nhà nước.

 

Hoàn thiện thể chế quản lý tài sản nhà nước. Bám sát nhiệm vụ trọng tâm là quản lý vốn để thúc đẩy chuyển đổi chức năng cơ quan giám sát quản lý tài sản nhà nước, cải cách thể chế ủy quyền kinh doanh vốn nhà nước; thúc đẩy tối ưu hóa việc phân bổ hợp lý vốn nhà nước; thúc đẩy giám sát quản lý thống nhất, tập trung đối với tài sản nhà nước mang tính kinh doanh và buộc doanh nghiệp nhà nước hoạt động theo nguyên tắc thị trường.

Lượt xem: 8

Đề xuất mô hình cơ sở dữ liệu tập trung phục vụ kiểm toán dựa trên dữ liệu tại Kiểm toán nhà nước

1. Sự cần thiết và định hướng thí điểm mô hình quản lý, thu thập dữ liệu lớn Việc xây dựng mô hình quản lý và thu thập dữ liệu lớn là nền tảng quan trọng để triển khai kiểm toán dựa trên dữ liệu trong Kiểm toán nhà nước. Tuy nhiên, do đây là mô hình mới, liên quan đồng thời đến nhiều yếu tố như hạ tầng công nghệ, quy trình nghiệp vụ, cơ chế phối hợp và nguồn nhân lực nên việc triển khai đồng loạt trên phạm vi toàn ngành ngay từ đầu sẽ tiềm ẩn nhiều rủi ro và khó khăn. Vì vậy, trước khi triển khai chính thức, cần thực hiện thí điểm nhằm kiểm chứng tính khả thi của mô hình, đánh giá hiệu quả của các giải pháp đề xuất và từng bước hoàn thiện quy trình quản lý, thu thập và khai thác dữ liệu. Mục tiêu của giai đoạn thử nghiệm không chỉ là xây dựng một kho dữ liệu phục vụ một cuộc kiểm toán cụ thể mà hướng tới hình thành mô hình quản trị dữ liệu thống nhất cho toàn ngành Kiểm toán nhà nước. Thông qua quá trình thí điểm, các đơn vị có thể đánh giá khả năng thu thập dữ liệu từ nhiều nguồn khác nhau, kiểm tra mức độ tương thích giữa các hệ thống thông tin, hoàn thiện quy trình chuẩn hóa và quản lý dữ liệu, đồng thời xác định các yêu cầu về hạ tầng kỹ thuật, bảo mật và phân quyền khai thác dữ liệu. Đây cũng là cơ sở để đánh giá mức độ sẵn sàng của Kiểm toán nhà nước trong việc triển khai mô hình kiểm toán số trong thời gian tới. Quá trình thử nghiệm cần được thực hiện theo lộ trình phù hợp, ưu tiên các lĩnh vực đã có dữ liệu điện tử, có khả năng kết nối và chia sẻ dữ liệu, đồng thời lựa chọn một số cuộc kiểm toán tiêu biểu để đánh giá toàn diện từ khâu thu thập, lưu trữ, quản lý đến khai thác dữ liệu. Kết quả của giai đoạn thử nghiệm sẽ là căn cứ để hoàn thiện các quy trình nghiệp vụ, xây dựng các tiêu chuẩn kỹ thuật, chuẩn hóa mô hình dữ liệu và hình thành kho dữ liệu dùng chung của Kiểm toán nhà nước. Để bảo đảm tính hệ thống, nội dung thử nghiệm được triển khai theo ba nhóm nội dung chính. Thứ nhất là xây dựng mô hình cơ sở dữ liệu phục vụ hoạt động kiểm toán, bao gồm kiến trúc dữ liệu, mô hình lưu trữ, chuẩn hóa dữ liệu và quản lý Metadata. Thứ hai là xây dựng cơ chế quản lý, phân quyền và bảo đảm an toàn dữ liệu nhằm đáp ứng yêu cầu khai thác hiệu quả nhưng vẫn bảo đảm bí mật nhà nước và an toàn thông tin. Thứ ba là thử nghiệm phương thức thu thập dữ liệu trực tiếp từ các cuộc kiểm toán kết hợp với kết nối, chia sẻ dữ liệu từ các cơ sở dữ liệu quốc gia, cơ sở dữ liệu chuyên ngành và các hệ thống thông tin của bộ, ngành, địa phương, từng bước hình thành nguồn dữ liệu lớn phục vụ hoạt động kiểm toán. 2. Nguyên tắc xây dựng mô hình cơ sở dữ liệu tập trung phục vụ kiểm toán Trong bối cảnh chuyển đổi số và sự phát triển mạnh mẽ của dữ liệu lớn, dữ liệu đã trở thành một trong những nguồn lực quan trọng nhất đối với hoạt động quản lý nhà nước cũng như hoạt động kiểm toán. Nếu trước đây, bằng chứng kiểm toán chủ yếu được thu thập thông qua hồ sơ giấy, báo cáo tổng hợp hoặc các bảng biểu do đơn vị được kiểm toán cung cấp thì hiện nay phần lớn các hoạt động quản lý đều được thực hiện trên các hệ thống thông tin điện tử. Điều này đồng nghĩa với việc mọi nghiệp vụ phát sinh đều để lại dấu vết dữ liệu dưới dạng giao dịch điện tử, nhật ký hệ thống, cơ sở dữ liệu quan hệ, dữ liệu phi cấu trúc hoặc dữ liệu thời gian thực. Đây là nguồn thông tin có giá trị rất lớn để phục vụ hoạt động kiểm toán nếu được tổ chức, quản lý và khai thác một cách khoa học. Tuy nhiên, thực tế hiện nay cho thấy dữ liệu phục vụ hoạt động kiểm toán của Kiểm toán nhà nước còn phân tán tại nhiều đơn vị, nhiều đoàn kiểm toán và nhiều hệ thống thông tin khác nhau. Mỗi cuộc kiểm toán thường yêu cầu đơn vị được kiểm toán cung cấp dữ liệu phục vụ riêng cho cuộc kiểm toán đó. Sau khi cuộc kiểm toán kết thúc, phần lớn dữ liệu được lưu trữ cùng hồ sơ kiểm toán và ít được tái sử dụng cho các cuộc kiểm toán tiếp theo. Điều này dẫn đến nhiều hạn chế như dữ liệu bị phân mảnh, thiếu tính liên thông, khó tìm kiếm, khó chia sẻ, không hình thành được kho dữ liệu lịch sử và làm giảm đáng kể giá trị của dữ liệu trong dài hạn. Một hạn chế khác là dữ liệu được thu thập giữa các cuộc kiểm toán chưa có sự thống nhất về cấu trúc. Cùng một loại dữ liệu nhưng mỗi đoàn kiểm toán có thể yêu cầu theo các biểu mẫu khác nhau, tên trường dữ liệu khác nhau hoặc định dạng khác nhau. Điều này khiến việc tổng hợp dữ liệu trên phạm vi toàn ngành gặp nhiều khó khăn. Trong nhiều trường hợp, cùng một đơn vị được kiểm toán nhưng phải nhiều lần cung cấp cùng một loại dữ liệu cho các đoàn kiểm toán khác nhau, vừa làm tăng chi phí tuân thủ của đơn vị được kiểm toán, vừa làm giảm hiệu quả khai thác dữ liệu của Kiểm toán nhà nước. Trong khi đó, xu hướng phát triển của các Cơ quan Kiểm toán tối cao trên thế giới đều hướng tới việc xây dựng kho dữ liệu tập trung (Audit Data Repository) nhằm lưu trữ toàn bộ dữ liệu thu thập được từ các cuộc kiểm toán và các nguồn dữ liệu bên ngoài. Kho dữ liệu này không chỉ phục vụ từng cuộc kiểm toán mà còn được coi là tài sản dữ liệu của cơ quan kiểm toán, liên tục được cập nhật, mở rộng và khai thác cho nhiều mục đích khác nhau như đánh giá rủi ro, lập kế hoạch kiểm toán, phát hiện gian lận, hỗ trợ điều hành, nghiên cứu chính sách và phát triển các mô hình trí tuệ nhân tạo. Xuất phát từ yêu cầu đó, đề tài đề xuất xây dựng mô hình cơ sở dữ liệu tập trung phục vụ hoạt động kiểm toán của Kiểm toán nhà nước theo định hướng hiện đại, đáp ứng yêu cầu lưu trữ dữ liệu lớn, hỗ trợ khai thác linh hoạt và có khả năng mở rộng trong tương lai. Mô hình này không chỉ phục vụ việc lưu trữ dữ liệu mà còn là nền tảng cho toàn bộ hệ sinh thái phân tích dữ liệu, trí tuệ nhân tạo và kiểm toán số của Kiểm toán nhà nước. Mô hình cơ sở dữ liệu được xây dựng dựa trên năm nguyên tắc cơ bản: Thứ nhất, dữ liệu chỉ thu thập một lần nhưng được sử dụng nhiều lần. Đây là nguyên tắc quan trọng nhất trong quản trị dữ liệu hiện đại. Mọi dữ liệu thu thập được từ các cuộc kiểm toán hoặc từ các cơ quan, tổ chức bên ngoài sẽ được chuẩn hóa và lưu trữ tập trung để phục vụ cho nhiều cuộc kiểm toán khác nhau. Việc này giúp giảm đáng kể thời gian thu thập dữ liệu, giảm chi phí của đơn vị được kiểm toán và hình thành kho dữ liệu dùng chung của toàn ngành. Thứ hai, dữ liệu phải được chuẩn hóa ngay từ đầu. Trước khi đưa vào kho dữ liệu, mọi dữ liệu cần được chuẩn hóa về định dạng, kiểu dữ liệu, đơn vị tính, mã định danh, danh mục dùng chung và các quy tắc đặt tên. Việc chuẩn hóa giúp dữ liệu từ nhiều nguồn khác nhau có thể liên kết với nhau, đồng thời tạo điều kiện thuận lợi cho việc xây dựng các mô hình phân tích dữ liệu lớn. Thứ ba, dữ liệu phải bảo đảm khả năng truy xuất nguồn gốc. Mỗi tập dữ liệu khi được đưa vào hệ thống đều phải lưu giữ đầy đủ thông tin về nguồn cung cấp, thời gian thu thập, đơn vị cung cấp, cuộc kiểm toán liên quan, người thực hiện và các lần chỉnh sửa. Điều này giúp kiểm toán viên có thể xác minh nguồn gốc của dữ liệu bất kỳ lúc nào và bảo đảm tính tin cậy của bằng chứng kiểm toán. Thứ tư, dữ liệu phải được quản trị xuyên suốt vòng đời. Mỗi tập dữ liệu đều trải qua các giai đoạn hình thành, tiếp nhận, kiểm tra chất lượng, lưu trữ, khai thác, cập nhật, lưu trữ lâu dài và hủy bỏ theo quy định. Việc quản trị vòng đời dữ liệu giúp tránh tình trạng dữ liệu lỗi thời, dữ liệu trùng lặp hoặc dữ liệu không còn giá trị nhưng vẫn chiếm tài nguyên lưu trữ. Thứ năm, kiến trúc dữ liệu phải có khả năng mở rộng. Khối lượng dữ liệu của Kiểm toán nhà nước sẽ tăng rất nhanh khi thực hiện kết nối với các cơ sở dữ liệu quốc gia, dữ liệu từ các bộ, ngành và dữ liệu thu thập từ các cuộc kiểm toán. Vì vậy, hệ thống phải được thiết kế theo kiến trúc mở, cho phép mở rộng dung lượng lưu trữ, mở rộng năng lực xử lý và bổ sung các nguồn dữ liệu mới mà không làm ảnh hưởng đến hoạt động của toàn hệ thống. 3. Đề xuất kiến trúc cơ sở dữ liệu Lakehouse và các thành phần quản trị dữ liệu 3.1. Kiến trúc Lakehouse trong xây dựng cơ sở dữ liệu phục vụ kiểm toán Trên cơ sở các nguyên tắc trên, đề tài đề xuất áp dụng mô hình kiến trúc Lakehouse làm nền tảng xây dựng cơ sở dữ liệu phục vụ hoạt động kiểm toán. Đây là mô hình đang được nhiều tổ chức quốc tế và doanh nghiệp lớn sử dụng bởi khả năng kết hợp ưu điểm của Data Lake và Data Warehouse trong cùng một kiến trúc. Nếu Data Warehouse truyền thống phù hợp với dữ liệu đã được chuẩn hóa thì Data Lake có khả năng lưu trữ dữ liệu với quy mô rất lớn, bao gồm cả dữ liệu có cấu trúc, bán cấu trúc và phi cấu trúc. Lakehouse cho phép lưu trữ đồng thời tất cả các loại dữ liệu nhưng vẫn bảo đảm hiệu năng truy vấn và khả năng phân tích như một kho dữ liệu truyền thống. Trong mô hình được đề xuất, toàn bộ dữ liệu được chia thành bốn lớp chính. Lớp thứ nhất là lớp dữ liệu gốc (Raw Data Layer). Đây là nơi lưu trữ toàn bộ dữ liệu được tiếp nhận từ các cuộc kiểm toán hoặc từ các hệ thống bên ngoài mà chưa thực hiện bất kỳ thao tác chỉnh sửa nào. Dữ liệu được lưu giữ đúng nguyên trạng nhằm bảo đảm khả năng đối chiếu, kiểm chứng và phục hồi khi cần thiết. Mọi dữ liệu sau khi tiếp nhận đều được gắn mã định danh, thời gian tiếp nhận, nguồn dữ liệu và thông tin về cuộc kiểm toán tương ứng. Lớp thứ hai là lớp dữ liệu chuẩn hóa (Standardized Data Layer). Sau khi dữ liệu được tiếp nhận, hệ thống sẽ tự động thực hiện các bước kiểm tra chất lượng, loại bỏ dữ liệu trùng lặp, chuẩn hóa kiểu dữ liệu, chuẩn hóa đơn vị tính, chuẩn hóa mã dùng chung và bổ sung các thông tin còn thiếu. Đây là lớp dữ liệu phục vụ chủ yếu cho việc khai thác nghiệp vụ của các đoàn kiểm toán. Lớp thứ ba là lớp dữ liệu tổng hợp (Curated Data Layer). Tại lớp này, dữ liệu được tổng hợp theo từng lĩnh vực như ngân sách nhà nước, đầu tư công, doanh nghiệp nhà nước, ngân hàng, công nghệ thông tin, tài nguyên môi trường hoặc dịch vụ công trực tuyến. Hệ thống đồng thời xây dựng các chỉ số, các bảng dữ liệu tổng hợp và các mô hình dữ liệu chuyên ngành nhằm phục vụ trực tiếp cho hoạt động phân tích. Lớp cuối cùng là lớp dữ liệu phân tích (Analytics Layer). Đây là lớp dữ liệu phục vụ trực tiếp cho các công cụ phân tích dữ liệu lớn, Dashboard, trí tuệ nhân tạo và các mô hình học máy. Toàn bộ dữ liệu tại lớp này đã được tối ưu hóa cho việc khai thác, giúp giảm đáng kể thời gian xử lý của các công cụ phân tích và nâng cao hiệu quả vận hành của hệ thống. Việc phân chia thành nhiều lớp dữ liệu mang lại nhiều lợi ích quan trọng. Thứ nhất, dữ liệu gốc luôn được bảo toàn, giúp bảo đảm tính toàn vẹn của bằng chứng kiểm toán. Thứ hai, dữ liệu được xử lý theo từng giai đoạn giúp nâng cao chất lượng dữ liệu và giảm thiểu sai sót. Thứ ba, việc tách riêng lớp dữ liệu phân tích giúp tối ưu hóa hiệu năng của các hệ thống báo cáo và trí tuệ nhân tạo mà không ảnh hưởng đến dữ liệu gốc. 3.2. Hệ thống Metadata, Data Catalog và Data Lineage Một thành phần quan trọng khác của mô hình cơ sở dữ liệu là hệ thống Metadata và Data Catalog. Metadata được hiểu là tập hợp các thông tin mô tả về dữ liệu như tên dữ liệu, ý nghĩa nghiệp vụ, kiểu dữ liệu, nguồn dữ liệu, đơn vị quản lý, thời điểm cập nhật và quy tắc khai thác. Trong khi đó, Data Catalog đóng vai trò như "danh mục dữ liệu" của toàn ngành Kiểm toán nhà nước. Thông qua Data Catalog, kiểm toán viên có thể nhanh chóng tìm kiếm dữ liệu cần sử dụng mà không phải biết chính xác dữ liệu đang được lưu trữ ở đâu hoặc thuộc đơn vị nào quản lý. Bên cạnh Metadata, hệ thống cũng cần quản lý Data Lineage nhằm theo dõi toàn bộ quá trình hình thành và biến đổi của dữ liệu. Mỗi tập dữ liệu đều được ghi nhận lịch sử từ thời điểm tiếp nhận, quá trình chuẩn hóa, các lần chỉnh sửa, các mô hình phân tích đã sử dụng cũng như các báo cáo được tạo ra từ tập dữ liệu đó. Data Lineage giúp nâng cao tính minh bạch, tăng khả năng kiểm chứng và hỗ trợ rất hiệu quả cho việc kiểm soát chất lượng dữ liệu. 3.3. Tích hợp và kết nối với các hệ thống thông tin bên ngoài Để nâng cao khả năng khai thác dữ liệu, mô hình cơ sở dữ liệu cần được thiết kế theo hướng tích hợp với các hệ thống thông tin bên ngoài thông qua nền tảng chia sẻ dữ liệu quốc gia. Thay vì lưu trữ hoàn toàn mọi dữ liệu tại Kiểm toán nhà nước, hệ thống có thể kết hợp giữa dữ liệu được lưu trữ nội bộ và dữ liệu được truy cập theo thời gian thực từ các cơ sở dữ liệu quốc gia hoặc cơ sở dữ liệu của các bộ, ngành. Cách tiếp cận này giúp giảm đáng kể chi phí lưu trữ, đồng thời bảo đảm dữ liệu luôn được cập nhật mới nhất. 4. Ý nghĩa và định hướng khai thác mô hình trong hoạt động kiểm toán Mô hình cơ sở dữ liệu được đề xuất không chỉ phục vụ các cuộc kiểm toán hiện tại mà còn hướng tới mục tiêu xây dựng tài sản dữ liệu lâu dài của Kiểm toán nhà nước. Khi số lượng cuộc kiểm toán ngày càng tăng, khối lượng dữ liệu được tích lũy sẽ ngày càng lớn và trở thành nguồn tri thức quan trọng để phát triển các mô hình đánh giá rủi ro, lựa chọn chuyên đề kiểm toán, phát hiện gian lận và ứng dụng trí tuệ nhân tạo. Đây sẽ là nền tảng quan trọng để Kiểm toán nhà nước từng bước chuyển đổi từ phương thức kiểm toán dựa trên hồ sơ sang mô hình kiểm toán dựa trên dữ liệu, phù hợp với xu thế phát triển của các Cơ quan Kiểm toán tối cao trên thế giới và định hướng chuyển đổi số của Việt Nam.

Kiểm toán ghi nhận chi chuyển giao theo IPSAS 48: rủi ro, bằng chứng và hàm ý cho Việt Nam

IPSAS 48, có hiệu lực từ kỳ báo cáo bắt đầu ngày 01/01/2026, ghi nhận chi chuyển giao theo quyền và nghĩa vụ của bên cấp. Bài viết xem xét chuẩn mực từ góc độ kiểm toán báo cáo tài chính, tập trung vào rủi ro phân loại sai, sai kỳ, bỏ sót dự phòng hoặc nợ và chưa giảm tài sản quyền chuyển giao. Phân tích nội dung và bốn tình huống được dùng để xác định cơ sở dẫn liệu, dấu hiệu rủi ro và bằng chứng. Phê duyệt, giải ngân và chi phí có thể thuộc các kỳ khác nhau; kiểm toán viên cần xem xét tính thực thi, nghĩa vụ hiện tại, nghiệm thu và thanh toán sau kỳ. Bài viết đề xuất ma trận rủi ro – thủ tục, coi IPSAS 48 là tham chiếu quốc tế chứ không phải quy định tự động áp dụng tại Việt Nam. Từ khóa: IPSAS 48; kiểm toán chi chuyển giao; rủi ro kiểm toán; bằng chứng kiểm toán; kế toán khu vực công. 1. Đặt vấn đề Các khoản cấp kinh phí, hỗ trợ chương trình và chuyển giao tài sản thường có hồ sơ phân tán giữa bên cấp, bên nhận và cơ quan quản lý ngân sách. Đã giải ngân chưa chắc là chi phí kỳ này; chưa thanh toán cũng không loại trừ nghĩa vụ. Vì vậy, kiểm toán cần nhận diện cả nguy cơ ghi chi phí quá sớm khi quyền còn hiệu lực và nguy cơ bỏ sót chi phí, nợ phải trả khi bên nhận đã hoàn thành. IPSAS 48 – Chi chuyển giao, ban hành năm 2023, có hiệu lực từ 01/01/2026 và cho phép áp dụng sớm (IPSASB, 2023). Chuẩn mực xác định khi nào bên cấp ghi chi phí, tài sản quyền chuyển giao hoặc nợ phải trả. Bài viết đặt câu hỏi: các quy tắc này tạo ra rủi ro sai sót nào và kiểm toán viên cần bằng chứng gì để kết luận? Bốn tình huống được phân tích theo cơ sở dẫn liệu nhằm đề xuất thủ tục kiểm toán cho các giao dịch chuyển giao. 2. Quy tắc ghi nhận và trọng tâm kiểm toán theo IPSAS 48 2.1. Phân định chi chuyển giao và thỏa thuận ràng buộc Chi chuyển giao phát sinh khi bên cấp cung cấp nguồn lực mà không trực tiếp nhận lại nguồn lực tương ứng; một số giao dịch, như phúc lợi xã hội theo IPSAS 42, thuộc chuẩn mực khác. Kiểm toán viên cần xét bản chất, không chỉ căn cứ tên khoản chi, nguồn kinh phí hay quyết định phê duyệt. Phân loại sai có thể dẫn đến áp dụng sai tiêu chí ghi nhận và công bố (IPSASB, 2023). Thỏa thuận ràng buộc tạo quyền, nghĩa vụ có thể thực thi bằng cơ chế pháp lý hoặc tương đương. Tên gọi hợp đồng hay quyết định chưa đủ để kết luận. Cần kiểm tra điều khoản hoàn trả, chế tài, quyền yêu cầu thực hiện, tập quán và bối cảnh pháp lý. Dự toán xác nhận thẩm quyền ngân sách nhưng không tự chứng minh quyền hay nghĩa vụ kế toán đã phát sinh. 2.2. Hai mô hình ghi nhận và hệ quả kiểm toán Nếu không có thỏa thuận ràng buộc, bên cấp đánh giá theo IPSAS 19 liệu đã có nghĩa vụ pháp lý hoặc ngầm định, dòng nguồn lực ra có khả năng xảy ra và giá trị ước tính đáng tin cậy hay chưa. Rủi ro là bỏ sót hoặc ghi sai kỳ dự phòng. Kiểm toán viên kiểm tra cam kết, thông lệ, công bố, hồ sơ pháp lý và giả định ước tính. Nếu chưa có nghĩa vụ, chi phí chỉ ghi khi bên cấp mất quyền kiểm soát nguồn lực (IPSASB, 2026). Với thỏa thuận ràng buộc, việc ký kết khi hai bên chưa thực hiện không tự tạo tài sản, nợ hay chi phí. Bên cấp chuyển trước thì ghi tài sản quyền còn hiệu lực; bên nhận thực hiện trước thì ghi chi phí và nợ tương ứng. Rủi ro là ghi hết khoản ứng trước thành chi phí, không giảm tài sản theo tiến độ hoặc bỏ sót nợ. Kiểm toán cần kiểm tra quyền thực thi, tiến độ, nghiệm thu và thanh toán sau kỳ (IPSASB, 2023, 2026). 3. Phương pháp nghiên cứu Bài viết phân tích IPSAS 48 và IPSAS 19 theo điều kiện giao dịch, sự kiện ghi nhận, khoản mục và công bố. Bốn tình huống được mã hóa theo tính ràng buộc và thứ tự thực hiện; kết quả được ánh xạ với rủi ro sai sót, cơ sở dẫn liệu và bằng chứng. Khung tham chiếu gồm đánh giá rủi ro theo ISA 315 (Revised 2019) và nguyên tắc bằng chứng trong ISA 500; các thủ tục gợi ý không thay thế xét đoán nghề nghiệp hoặc quy định trong nước (International Auditing and Assurance Standards Board [IAASB], 2019, 2025). Số liệu chỉ nhằm minh họa. 4. Rủi ro sai sót và đáp ứng kiểm toán 4.1. Bốn tình huống và thủ tục trọng tâm Tình huống A – không ràng buộc, chưa có nghĩa vụ. C phê duyệt hỗ trợ 800 triệu đồng ngày 01/11; quyết định có thể hủy, C chuyển tiền ngày 20/12. Rủi ro là ghi chi phí quá sớm tại ngày phê duyệt. Kiểm toán viên kiểm tra khả năng hủy, cam kết đã công bố và chứng từ chuyển tiền; phê duyệt ngân sách không tự chứng minh nghĩa vụ hiện tại. Tình huống B – không ràng buộc, có nghĩa vụ hiện tại. C công bố hỗ trợ 500 triệu đồng ngày 01/11; giả định đã tạo nghĩa vụ ngầm định và ước tính đáng tin cậy. C ghi chi phí, dự phòng rồi thanh toán ngày 15/12. Rủi ro là bỏ sót dự phòng hoặc ghi chi phí hai lần. Kiểm toán viên đối chiếu thông báo, thông lệ, hồ sơ pháp lý, giả định ước tính và thanh toán sau kỳ. Tình huống C – ràng buộc, bên cấp chuyển trước. C chuyển 1.200 triệu đồng cho D thực hiện ba đợt đào tạo, hai đợt được nghiệm thu đến 31/12. C ghi chi phí 800 triệu đồng và tài sản quyền còn 400 triệu đồng. Rủi ro là ghi toàn bộ tiền ứng trước thành chi phí hoặc không giảm tài sản đã hết quyền. Kiểm toán viên kiểm tra điều khoản hoàn trả, nghiệm thu, sản phẩm, phân bổ giá trị và xác nhận số dư với bên nhận. Tình huống D – ràng buộc, bên nhận thực hiện trước. D hoàn thành giai đoạn trị giá 200 triệu đồng, C chưa thanh toán. C ghi chi phí và nợ 200 triệu đồng. Rủi ro là bỏ sót nghĩa vụ. Kiểm toán viên kiểm tra nghiệm thu, điều kiện thanh toán, khoản chi sau kỳ và hồ sơ tìm kiếm nợ chưa ghi nhận. Bảng 1: Ánh xạ tình huống với rủi ro và đáp ứng kiểm toán Tình huống Rủi ro/cơ sở dẫn liệu Đáp ứng kiểm toán gợi ý A – phê duyệt, chưa có nghĩa vụ Chi phí quá sớm; đúng kỳ Kiểm tra khả năng hủy, cam kết đã công bố và ngày chuyển tiền. B – có nghĩa vụ, đã trả Thiếu dự phòng; ghi chi phí hai lần Kiểm tra nghĩa vụ ngầm định, ước tính và tất toán sau thanh toán. C – chuyển trước Chi phí vượt mức; tài sản quyền bị ghi thiếu Đối chiếu thỏa thuận, nghiệm thu từng đợt và số dư quyền còn lại. D – bên nhận làm trước Bỏ sót nợ; sai kỳ chi phí Kiểm tra nghiệm thu, khoản trả sau kỳ và tìm kiếm nợ chưa ghi nhận. Lệnh chi xác nhận dòng tiền nhưng không tự chứng minh tính ràng buộc, nghĩa vụ đã hoàn thành hay giá trị tài sản quyền còn lại. Thủ tục cần hướng vào rủi ro cụ thể, kết hợp hồ sơ pháp lý, xác nhận bên nhận, nghiệm thu và sự kiện sau ngày báo cáo. 4.2. Ma trận bằng chứng và thủ tục kiểm toán Bằng chứng cần phù hợp, đáng tin cậy và đầy đủ; hồ sơ do đơn vị tự lập cần được đối chiếu. Quyết định phê duyệt không thay thế hợp đồng hay bằng chứng thực hiện. Báo cáo của bên nhận cần đối chiếu với nghiệm thu, sản phẩm hoặc xác nhận phù hợp. Với nghĩa vụ ngầm định, kiểm tra thông lệ và thông tin đã công bố. Bảng 2 gắn từng xét đoán với thủ tục trọng tâm. Bảng 2. Hồ sơ và thủ tục kiểm toán gợi ý Xét đoán Bằng chứng cần thu thập Thủ tục kiểm toán gợi ý Phạm vi, chủ thể Quyết định, thỏa thuận, mã giao dịch Đọc hồ sơ, đối chiếu danh sách chi và kiểm tra phân loại. Tính ràng buộc Chế tài, hoàn trả, căn cứ pháp lý Kiểm tra điều khoản; khi cần, tham vấn pháp lý hoặc xác nhận. Nghĩa vụ trước thanh toán Cam kết, thông lệ, công bố, hồ sơ dự phòng Rà soát biên bản, thông tin công khai và đánh giá ước tính. Tiến độ, nghiệm thu Chứng từ, sản phẩm, biên bản theo giai đoạn Quan sát/kiểm tra hồ sơ, xác nhận bên nhận, tái tính phân bổ. Số dư cuối kỳ Bảng đối chiếu quyền, nghĩa vụ, thanh toán Kiểm tra cut-off, sự kiện sau kỳ và tính đầy đủ thuyết minh. 5. Hàm ý đối với kiểm toán khu vực công Việt Nam IPSAS 48 là chuẩn mực quốc tế; áp dụng tại Việt Nam phải căn cứ chế độ kế toán có hiệu lực. Kiểm toán viên trước hết xác định tiêu chí lập báo cáo mà đơn vị áp dụng, rồi đánh giá sai lệch theo tiêu chí đó. IPSAS 48 có thể hỗ trợ phân tích và hoàn thiện hướng dẫn, nhưng không tự tạo căn cứ kết luận vi phạm khi chưa được nội luật hóa (Bộ Tài chính, 2024, 2025a, 2025b; Quốc hội, 2025). Kiểm toán nhà nước và kiểm toán độc lập có thể đưa giao dịch chuyển giao vào đánh giá rủi ro, rồi: lập danh sách khoản cấp theo đối tượng và nguồn; đối chiếu quyết định với thỏa thuận; rà soát khoản chi gần ngày khóa sổ; kiểm tra nghiệm thu; xác nhận với bên nhận khi phù hợp; tìm nghĩa vụ chưa ghi nhận; tái tính tài sản quyền, dự phòng và nợ; kiểm tra thuyết minh. Phạm vi thủ tục căn cứ trọng yếu và rủi ro, không áp dụng máy móc cùng một chương trình cho mọi khoản tài trợ. Đơn vị cần lưu hồ sơ theo từng thỏa thuận và theo dõi riêng giải ngân, nghĩa vụ hoàn thành, quyền còn hiệu lực. Cơ quan kiểm toán có thể dùng sai lệch để nhận diện điểm yếu kiểm soát và nhu cầu hướng dẫn. Kiểm toán tài chính không thay thế đánh giá hiệu quả xã hội; tác động chương trình cần chỉ tiêu phi tài chính. Do tình huống là giả định, nghiên cứu tiếp theo cần thử nghiệm ma trận trên hồ sơ thực tế. 6. Kết luận IPSAS 48 chuyển trọng tâm kiểm toán từ chứng từ chi sang quyền, nghĩa vụ, tiến độ và kỳ ghi nhận. Các tình huống chỉ ra rủi ro về phân loại, tính đầy đủ, đúng kỳ và đo lường. Ma trận nối rủi ro với bằng chứng, thủ tục và tiêu chí pháp lý tại Việt Nam, hỗ trợ kiểm toán báo cáo tài chính công và hoàn thiện hướng dẫn kế toán. Tài liệu tham khảo Bộ Tài chính. (2024). Thông tư số 24/2024/TT-BTC ngày 17/4/2024 hướng dẫn Chế độ kế toán hành chính, sự nghiệp. https://congbao.chinhphu.vn/van-ban/thong-tu-so-24-2024-tt-btc-41775.htm; Bộ Tài chính. (2025a). Thông tư số 46/2025/TT-BTC ngày 20/6/2025 sửa đổi, bổ sung, bãi bỏ các thông tư trong lĩnh vực kế toán, kiểm toán. https://chinhphu.vn/?classid=0&docid=214192&pageid=27160; Bộ Tài chính. (2025b). Thông tư số 108/2025/TT-BTC ngày 14/11/2025 hướng dẫn lập báo cáo tài chính hợp nhất của đơn vị kế toán hành chính, sự nghiệp. https://vanban.chinhphu.vn/?classid=1&docid=216119&pageid=27160&typegroupid=6; International Public Sector Accounting Standards Board. (2023). IPSAS 48, Transfer Expenses. https://www.ipsasb.org/publications/ipsas-48-transfer-expenses; International Public Sector Accounting Standards Board. (2026). 2026 Handbook of International Public Sector Accounting Standards Board Pronouncements. https://www.ipsasb.org/publications/2026-handbook-international-public-sector-accounting-standards-board-pronouncements; International Auditing and Assurance Standards Board. (2019). ISA 315 (Revised 2019): Identifying and Assessing the Risks of Material Misstatement. https://www.iaasb.org/publications/isa-315-revised-2019-identifying-and-assessing-risks-material-misstatement; International Auditing and Assurance Standards Board. (2025). 2025 Handbook of International Quality Management, Auditing, Review, Other Assurance, and Related Services Pronouncements. https://www.iaasb.org/publications/2025-handbook-international-quality-management-auditing-review-other-assurance-and-related-services; Quốc hội. (2025). Luật Ngân sách nhà nước số 89/2025/QH15 ngày 25/6/2025. https://vanban.chinhphu.vn/?classid=1&docid=214601&orggroupid=1&pageid=27160.

Bảo đảm kết hợp thông tin bền vững theo ISSA 5000: từ thiết kế hợp đồng đến minh bạch kết luận

ISSA 5000 cho phép kết hợp bảo đảm hợp lý và bảo đảm giới hạn đối với những phần thông tin bền vững khác nhau trong một hợp đồng. Sự linh hoạt này đặt ra rủi ro lựa chọn phạm vi thiếu khách quan, không tương xứng giữa bằng chứng và kết luận, hoặc gây hiểu nhầm về mức độ tin cậy. Thông qua phân tích chuẩn mực và hướng dẫn triển khai của IAASB, bài viết làm rõ điều kiện chấp nhận, sự khác biệt trong thực hiện và đề xuất khung đánh giá bốn tiêu chí: mục đích hợp lý, phạm vi thích hợp, cơ sở bằng chứng và minh bạch kết luận. Khung phân tích cung cấp gợi ý vận dụng trong thực hành bảo đảm thông tin bền vững tại Việt Nam. Từ khóa: ISSA 5000; bảo đảm kết hợp; bảo đảm hợp lý; bảo đảm giới hạn; báo cáo bền vững. 1. Đặt vấn đề Thông tin bền vững ngày càng được sử dụng trong quyết định của nhà đầu tư, chủ nợ và các bên liên quan. Tuy nhiên, khả năng đo lường và kiểm chứng không đồng nhất: lượng điện tiêu thụ có thể đối chiếu với hóa đơn, còn phát thải chuỗi giá trị hoặc tác động xã hội có thể phụ thuộc vào ước tính và dữ liệu bên ngoài. Vì vậy, nhu cầu bảo đảm độc lập không nhất thiết đòi hỏi một mức bảo đảm giống nhau cho mọi chỉ tiêu. ISSA 5000 do Hội đồng Chuẩn mực Kiểm toán và Dịch vụ bảo đảm quốc tế (IAASB) ban hành tháng 11/2024 cho phép một hợp đồng kết hợp bảo đảm hợp lý và bảo đảm giới hạn đối với các phần thông tin khác nhau. Cơ chế này nảy sinh ba câu hỏi: căn cứ nào biện minh cho hai mức bảo đảm; việc đánh giá rủi ro, thu thập bằng chứng và kết luận khác biệt ra sao; và làm thế nào ngăn ngừa người đọc hiểu nhầm toàn bộ báo cáo đều được bảo đảm ở mức cao nhất? Bằng phương pháp phân tích văn bản chuẩn mực và hướng dẫn triển khai, bài viết liên kết các yêu cầu về chấp nhận hợp đồng, thực hiện công việc và báo cáo kết quả, từ đó đề xuất khung đánh giá dành cho hợp đồng bảo đảm kết hợp tại Việt Nam. 2. Điều kiện chấp nhận và thiết kế hợp đồng bảo đảm kết hợp Điều kiện đầu tiên là mục đích hợp lý của hợp đồng. Các đoạn 75–79 ISSA 5000 yêu cầu xem xét đối tượng, tiêu chí áp dụng, trách nhiệm các bên và khả năng thu thập bằng chứng. Đoạn 80 đòi hỏi hợp đồng hữu ích, không gây hiểu nhầm và có phạm vi thích hợp; riêng bảo đảm giới hạn phải đạt mức bảo đảm có ý nghĩa. Hướng dẫn A208 lưu ý cần xem xét căn cứ biện minh cho việc áp dụng các mức bảo đảm khác nhau. Do đó, dữ liệu chưa hoàn thiện không tự động là lý do chuyển một chỉ tiêu sang bảo đảm giới hạn. Người hành nghề phải xem xét khả năng thu thập đủ bằng chứng thích hợp và giá trị của kết luận đối với người sử dụng. Nếu điều kiện tiên quyết không được đáp ứng, việc hạ mức bảo đảm không khắc phục được bản chất vấn đề. Điều kiện thứ hai là phạm vi rõ ràng và thích hợp. Đoạn 85(a) yêu cầu văn bản thỏa thuận nhận diện thông tin trong và ngoài phạm vi, ranh giới báo cáo, tiêu chí áp dụng và phần thông tin thuộc từng mức bảo đảm. Trong cùng báo cáo bền vững có thể tồn tại thông tin được bảo đảm hợp lý, được bảo đảm giới hạn và không thuộc hợp đồng; người sử dụng cần phân biệt ba nhóm này. Rủi ro phát sinh khi doanh nghiệp chỉ chọn chỉ tiêu tích cực, dễ kiểm chứng, nhưng loại trừ sự cố môi trường hay lao động có ý nghĩa. Hướng dẫn IAASB (2025, đoạn 168) cảnh báo việc chọn phần thông tin dễ bảo đảm hoặc tạo hình ảnh thuận lợi nhìn chung không thích hợp. Tuy nhiên, phạm vi hẹp không đương nhiên bị bác bỏ nếu có mục đích hợp lý, đáp ứng điều kiện tiên quyết và không gây hiểu nhầm. Đoạn 87 còn quy định không được chuyển từ bảo đảm hợp lý xuống bảo đảm giới hạn khi thiếu lý do hợp lý. Quy định này hạn chế việc thay đổi điều khoản để tránh kết quả bất lợi. Tại Việt Nam, doanh nghiệp nên chuẩn bị danh mục thông tin, tiêu chí và nguồn bằng chứng trước khi lựa chọn mức bảo đảm, thay vì căn cứ chủ yếu vào chi phí dịch vụ. 3. Khác biệt về đánh giá rủi ro, bằng chứng và kết luận ISSA 5000 không coi bảo đảm giới hạn đơn giản là bảo đảm hợp lý với ít thủ tục hơn. Đoạn 103L yêu cầu đánh giá rủi ro sai sót trọng yếu ở cấp độ thông tin công bố đối với bảo đảm giới hạn; đoạn 103R yêu cầu đánh giá ở cấp độ cơ sở dẫn liệu đối với thông tin công bố trong bảo đảm hợp lý. Các đoạn 126L–126R tương ứng quy định thiết kế thủ tục ứng phó với rủi ro ở cấp độ phù hợp. Bảng 1. Khác biệt chủ yếu giữa hai mức bảo đảm theo ISSA 5000 Trong hợp đồng bảo đảm kết hợp, sự khác biệt giữa hai mức bảo đảm không chỉ thể hiện ở phạm vi thủ tục mà còn ở cấp độ đánh giá rủi ro và yêu cầu đối với bằng chứng. Do đó, đối với từng phần thông tin, người hành nghề phải thiết kế và thực hiện công việc tương ứng với mức bảo đảm đã xác định, bảo đảm sự nhất quán giữa đánh giá rủi ro, thủ tục thực hiện, bằng chứng thu thập và kết luận đưa ra (ISSA 5000, đoạn 103L–103R và 126L–126R). Mặc dù bảo đảm giới hạn đòi hỏi ít bằng chứng hơn so với bảo đảm hợp lý, yêu cầu về khả năng thu thập bằng chứng cần thiết vẫn phải được đáp ứng (đoạn 79 và A206L). Khi xuất hiện dấu hiệu sai sót trọng yếu, người hành nghề phải thực hiện các thủ tục bổ sung theo đoạn 148L. Trường hợp không thu thập được đầy đủ bằng chứng thích hợp, cần đánh giá ảnh hưởng của việc giới hạn phạm vi đến kết luận theo các đoạn 203–205, thay vì mặc nhiên hạ mức bảo đảm để tránh đưa ra kết luận có sửa đổi. Sự khác biệt giữa hai mức bảo đảm phải được thể hiện rõ trong báo cáo kết quả. Theo đoạn 190(a), 190(c) và hướng dẫn A542, báo cáo cần xác định cụ thể những phần thông tin thuộc từng mức bảo đảm và phân biệt các kết luận tương ứng. Điều này giúp người sử dụng nhận diện đúng phạm vi và mức độ tin cậy của từng phần thông tin, tránh hiểu nhầm rằng toàn bộ báo cáo bền vững đều được bảo đảm ở mức cao nhất. 4. Khung đánh giá hợp đồng kết hợp và hàm ý đối với Việt Nam Từ các yêu cầu trên, bài viết đề xuất khung bốn tiêu chí nhằm đánh giá tính thích hợp và minh bạch của hợp đồng. Bảng 2. Khung đánh giá đề xuất Mục đích hợp lý là bước sàng lọc: việc dùng hai mức bảo đảm phải được giải thích bằng nhu cầu của người sử dụng và đặc điểm hợp đồng, không chỉ bằng ý muốn xác nhận những thành tích thuận lợi. Tổ chức cung cấp dịch vụ nên lưu vết căn cứ lựa chọn từng mức ngay khi đánh giá chấp nhận hợp đồng. Phạm vi thích hợp giúp nhận diện rủi ro công bố có chọn lọc. Giả sử doanh nghiệp đề nghị bảo đảm hợp lý lượng điện tiết kiệm được, bảo đảm giới hạn số vụ tai nạn lao động nhưng loại trừ sự cố môi trường trọng yếu. Chưa thể kết luận đây là hành vi vi phạm; người hành nghề cần đánh giá nhu cầu thông tin, lý do loại trừ và nguy cơ gây hiểu nhầm. Nếu phạm vi không thích hợp, phải trao đổi điều chỉnh hoặc cân nhắc không chấp nhận hợp đồng. Cơ sở bằng chứng quyết định chất lượng thực chất. Lựa chọn bảo đảm giới hạn không phải giải pháp thay thế bằng chứng thiếu tin cậy. Hồ sơ cần thể hiện rõ rủi ro, thủ tục, kết quả và cách xử lý những dấu hiệu sai sót. Tại Việt Nam, kiểm soát chất lượng xét đoán và hồ sơ thực hiện quan trọng không kém chuẩn hóa mẫu báo cáo. Minh bạch kết luận quyết định khả năng người sử dụng hiểu đúng giá trị bảo đảm. Báo cáo phải phân biệt phần thông tin bảo đảm hợp lý, bảo đảm giới hạn và ngoài phạm vi; tránh mô tả công việc giới hạn như thể đã đạt mức hợp lý. Nếu kết luận bị sửa đổi, cần chỉ rõ phần thông tin và mức bảo đảm bị ảnh hưởng theo đoạn 190(c). Khung được vận dụng tại hai thời điểm: trước khi chấp nhận, đánh giá mục đích, phạm vi và khả năng có bằng chứng; khi hoàn thành, xem xét thủ tục và tính minh bạch của kết luận. Đáng lưu ý, báo cáo công khai chỉ cho phép quan sát phạm vi và cách diễn đạt; để đánh giá chất lượng bằng chứng cần tiếp cận hồ sơ bảo đảm. Hàm ý đối với Việt Nam là ưu tiên khả năng truy vết dữ liệu, lập luận nghề nghiệp và minh bạch báo cáo, thay vì khuyến khích áp dụng hai mức bảo đảm một cách hình thức. Doanh nghiệp cần chuẩn bị nguồn dữ liệu có thể kiểm chứng; tổ chức bảo đảm phải tài liệu hóa căn cứ chia phạm vi; các tổ chức nghề nghiệp có thể hướng dẫn mẫu báo cáo giúp người đọc phân biệt từng kết luận. Như vậy, giá trị của bảo đảm kết hợp không phụ thuộc vào tỷ lệ chỉ tiêu được bảo đảm hợp lý mà vào tính chính đáng của thiết kế, sự tương xứng của bằng chứng và tính minh bạch của kết luận. Khung bốn tiêu chí là điểm khởi đầu để đánh giá thực hành này và phát triển nghiên cứu tiếp theo. Tài liệu tham khảo 1. IAASB (2024). International Standard on Sustainability Assurance 5000: General Requirements for Sustainability Assurance Engagements, IAASB. 2. IAASB (2025). ISSA 5000 Implementation Guide, IAASB.

Kế toán điều tra tại Việt Nam: từ khung lý thuyết đến định hướng hoàn thiện thể chế

Bài viết hệ thống hóa cơ sở lý luận của kế toán điều tra, làm rõ ranh giới giữa kế toán điều tra và kiểm toán, đồng thời phân tích phương pháp nghiệp vụ chủ yếu và thực trạng thể chế liên quan tại Việt Nam. Trên cơ sở tổng hợp tài liệu, phân tích quy phạm pháp luật và đối chiếu với thông lệ nghề nghiệp quốc tế, kết quả cho thấy kế toán điều tra không nên được hiểu thuần túy như một hoạt động “hậu kiểm” nhằm hỗ trợ tố tụng, mà cần được nhìn nhận như một cấu phần của quản trị rủi ro gian lận, quản trị tuân thủ và bảo đảm tính liêm chính của thông tin tài chính. Việt Nam đã có nền tảng pháp lý nhất định thông qua quy định về việc giám định tư pháp trong lĩnh vực tài chính, song vẫn còn khoảng cách đáng kể so với thông lệ quốc tế về chuẩn năng lực, quy trình xử lý chứng cứ số, mức độ chấp nhận kết quả điều tra độc lập và cơ chế phối hợp liên ngành. Từ đó, bài viết đề xuất ba nhóm giải pháp gồm: hoàn thiện khuôn khổ pháp lý cho chứng cứ và giao dịch số; phát triển nguồn nhân lực chuyên sâu gắn với chứng chỉ nghề nghiệp và đầu tư hạ tầng dữ liệu, công nghệ phân tích phục vụ phát hiện gian lận theo hướng chủ động. Từ khóa: Kế toán điều tra; gian lận tài chính; giám định tư pháp; kiểm toán; chứng cứ số. Forensic accounting in Vietnam: From theoretical framework to institutional refinement This paper systematizes the theoretical basis of forensic accounting, distinguishing it from auditing and analyzing the main professional skills as well as current institutional status in Vietnam. Based on a synthesis of documents, analysis of legal norms, and comparison with international professional practices this paper suggest forensic accounting should be viewed not merely as "post-audit" litigation support but as a component of fraud risk management and financial integrity. Despite an existing legal foundation for judicial expertise in the financial sector, there is still significant gaps with international standards regarding competency standards, digital evidence procedures and interdisciplinary coordination. Therefore, the article proposes three groups of solutions: perfecting the legal framework for digital evidence and transactions; developing specialized human resources linked to professional certifications; and investing in data infrastructure and analytical technology to proactively detect fraud. Keywords: Forensic accounting; financial fraud; judicial expertise; auditing; digital evidence. JEL classification: M41, M42, K42 https://doi.org/10.65771/ati-jas.04202607 1. Đặt vấn đề Trong bối cảnh số hóa hoạt động kinh doanh, mở rộng giao dịch xuyên biên giới và gia tăng mức độ tinh vi của tội phạm kinh tế, yêu cầu về các công cụ phát hiện, chứng minh và xử lý gian lận tài chính ngày càng trở nên cấp bách. Những vụ việc thao túng báo cáo tài chính, chuyển giá, biển thủ nội bộ, che giấu tài sản hoặc hợp thức hóa dòng tiền bất hợp pháp cho thấy giới hạn của các cơ chế kiểm soát truyền thống khi phải đối diện với hành vi có chủ đích, được tổ chức bài bản và thường có sự hỗ trợ của công nghệ. Trong hệ thống công cụ đó, kế toán điều tra nổi lên như một lĩnh vực liên ngành kết nối kế toán, kiểm toán, pháp lý, điều tra và phân tích dữ liệu. Khác với hoạt động bảo đảm thông thường vốn tập trung vào mức độ trung thực, hợp lý của báo cáo tài chính, kế toán điều tra hướng đến tái cấu trúc sự kiện, truy vết dòng tiền, xác lập mối liên hệ giữa bằng chứng và hành vi, từ đó hỗ trợ giải quyết tranh chấp hoặc xử lý trách nhiệm pháp lý. Ở Việt Nam, thuật ngữ “kế toán điều tra” chưa được thể chế hóa một cách đầy đủ như một nghề nghiệp độc lập, nhưng nội hàm của nó đã xuất hiện trong thực tiễn giám định tư pháp về tài chính, kế toán, kiểm toán và trong hoạt động xác minh nội bộ của doanh nghiệp. Vì vậy, việc hệ thống hóa khung lý luận, đánh giá thực trạng triển khai và đề xuất định hướng phát triển là cần thiết cả về phương diện học thuật lẫn thực tiễn quản lý. 2. Mục tiêu, câu hỏi và phương pháp nghiên cứu Bài viết hướng tới ba mục tiêu: (i) làm rõ bản chất, phạm vi và nền tảng lý thuyết của kế toán điều tra; (ii) phân tích sự khác biệt giữa kế toán điều tra với kiểm toán truyền thống và các kỹ thuật nghiệp vụ chủ yếu; (iii) đánh giá thực trạng thể chế tại Việt Nam và đề xuất định hướng hoàn thiện. Từ đó, nghiên cứu đặt ra ba câu hỏi: (1) Kế toán điều tra được hình thành trên những cơ sở lý thuyết và yêu cầu nghề nghiệp nào? (2) Những điểm khác biệt cốt lõi giữa kế toán điều tra và kiểm toán truyền thống là gì? (3) Việt Nam cần hoàn thiện những điều kiện nào để phát triển kế toán điều tra theo hướng chuyên nghiệp, có khả năng hỗ trợ quản trị và tố tụng? Về phương pháp, nghiên cứu sử dụng phương pháp định tính với ba kỹ thuật chủ đạo: tổng quan tài liệu học thuật và nghề nghiệp; phân tích quy phạm pháp luật hiện hành của Việt Nam; và đối chiếu, so sánh với một số chuẩn mực, thông lệ nghề nghiệp quốc tế. Cách tiếp cận này phù hợp với mục tiêu xây dựng khung khái niệm, đánh giá thể chế và đề xuất hàm ý chính sách cho bối cảnh Việt Nam. 3. Cơ sở lý luận về kế toán điều tra Kế toán điều tra thường được hiểu là quá trình thu thập, phân tích, diễn giải và trình bày bằng chứng tài chính hoặc phi tài chính có liên quan nhằm phục vụ giải quyết tranh chấp, xử lý gian lận hoặc hỗ trợ tố tụng. Tính chất cốt lõi của lĩnh vực này là định hướng bằng chứng và khả năng đưa kết quả chuyên môn đến ngưỡng chấp nhận trước cơ quan có thẩm quyền hoặc trước các bên tranh chấp. Nếu kiểm toán nhấn mạnh “đảm bảo hợp lý”, thì kế toán điều tra nhấn mạnh “sự thật có thể chứng minh”. Vì vậy, đầu ra của kế toán điều tra không chỉ là phát hiện sai lệch, mà còn bao gồm việc giải thích cơ chế gian lận, xác lập động cơ, cách thức thực hiện, quy mô thiệt hại, chủ thể liên quan và chuỗi bằng chứng hỗ trợ cho kết luận chuyên môn. Sự phát triển của kế toán điều tra gắn liền với nhu cầu kiểm soát gian lận trong nền kinh tế hiện đại. Trong môi trường kinh doanh dựa trên dữ liệu, bằng chứng không còn giới hạn ở sổ sách và chứng từ giấy mà mở rộng sang log hệ thống, siêu dữ liệu tệp, email, tin nhắn, dữ liệu thiết bị, giao dịch điện tử và các dấu vết số khác. Điều này khiến kế toán điều tra ngày càng mang đậm tính liên ngành và đòi hỏi năng lực công nghệ rõ nét hơn trước. 3.1. Các học thuyết nền tảng trong nhận diện gian lận Các mô hình giải thích gian lận giúp nhà nghiên cứu và người thực hành di chuyển từ quan sát hiện tượng sang lý giải căn nguyên hành vi. Trong khuôn khổ bài viết này, bốn nền tảng thường được viện dẫn gồm tam giác gian lận, kim cương gian lận, lý thuyết đại diện và lý thuyết thể chế. Trong thực hành, không nên tuyệt đối hóa bất kỳ mô hình nào. Các học thuyết chỉ có giá trị như khung suy luận để xây dựng giả thuyết điều tra, lựa chọn nguồn bằng chứng và diễn giải bối cảnh phát sinh gian lận. Đặc biệt, đối với các vụ việc có yếu tố tổ chức hoặc công nghệ, việc kết hợp góc nhìn hành vi với góc nhìn thể chế sẽ cho kết quả thuyết phục hơn so với việc chỉ tập trung vào biến động số liệu. 3.2. Ranh giới giữa kế toán điều tra và kiểm toán truyền thống Kế toán điều tra (Forensic Accounting - FA) là một lĩnh vực chuyên sâu kết hợp kiến thức kế toán, kỹ năng kiểm toán, kỹ thuật điều tra và kiến thức pháp luật nhằm phát hiện, điều tra và phòng ngừa gian lận cùng các sai phạm tài chính. Khác với kiểm toán truyền thống, kế toán điều tra không chỉ dừng ở việc xác định tính tuân thủ mà còn chủ động phát hiện các hành vi gian lận tài chính, xác định mức độ thiệt hại và thu thập bằng chứng phục vụ các thủ tục pháp lý. Điểm khác biệt cốt lõi là kế toán điều tra không dừng lại ở việc chỉ ra sự hiện diện của sai lệch trọng yếu, mà hướng tới chứng minh mối liên hệ giữa bằng chứng và ý chí thực hiện hành vi. Bởi vậy, ngoài chứng từ kế toán, người làm kế toán điều tra còn phải khai thác dữ liệu ngoại vi như email, quyền truy cập hệ thống, lịch sử chỉnh sửa tệp, nhật ký phê duyệt, cấu trúc sở hữu có liên quan và các giao dịch qua bên thứ ba. 4. Phương pháp tiếp cận và kỹ thuật nghiệp vụ hiện đại Quy trình kế toán điều tra thường bắt đầu từ giai đoạn xác lập predication, tức là xác định có căn cứ hợp lý để nghi ngờ gian lận hoặc vi phạm hay không. Sau đó là các bước lập giả thuyết, xác định nguồn dữ liệu, bảo toàn bằng chứng, phân tích giao dịch, phỏng vấn đối tượng liên quan, lượng hóa thiệt hại và lập báo cáo điều tra. Việc thiết kế quy trình không chỉ nhằm phát hiện gian lận mà còn phải bảo đảm khả năng sử dụng kết quả về sau trong giải quyết tranh chấp hoặc tố tụng. Trong môi trường số, bộ công cụ nghiệp vụ của kế toán điều tra đã mở rộng đáng kể. Thay vì chỉ sử dụng chọn mẫu truyền thống, nhiều cuộc điều tra áp dụng kiểm tra toàn bộ tập dữ liệu kết hợp với kỹ thuật phân tầng rủi ro, phát hiện ngoại lệ và đối chiếu chéo nguồn dữ liệu. - Phân tích dữ liệu toàn bộ tập (full-population testing): sử dụng các công cụ phân tích để quét toàn bộ nhật ký giao dịch, đối soát dữ liệu chủ và nhận diện mẫu bất thường. - Phân tích siêu dữ liệu và chứng cứ số: kiểm tra thời điểm tạo lập, sửa đổi, thiết bị truy cập, quyền người dùng, lịch sử phê duyệt để làm rõ khả năng giả mạo hoặc can thiệp hồ sơ. - Kỹ thuật thống kê và phân tích định lượng: vận dụng định luật Benford, so sánh hệ số quy mô tương đối, phân tích ngoại lệ, phân tích mạng giao dịch và liên kết đối tượng. - Truy vết tài sản và dòng tiền: tái dựng lộ trình tiền, xác định tài khoản trung gian, chủ thể hưởng lợi cuối cùng và tài sản chuyển dịch qua nhiều lớp giao dịch. - Phỏng vấn điều tra: thiết kế trình tự phỏng vấn theo mức độ liên quan của đối tượng, kết hợp tâm lý học hành vi với chiến lược đối chiếu chứng cứ. Tuy nhiên, công nghệ không thay thế vai trò phán đoán chuyên môn. Dữ liệu chỉ cung cấp tín hiệu; còn việc chuyển tín hiệu thành chứng cứ có giá trị đòi hỏi hiểu biết về quy trình nghiệp vụ, pháp lý chứng cứ, động cơ hành vi và bối cảnh tổ chức. Đây là lý do kế toán điều tra ngày càng được xem là nghề nghiệp có sự kết hợp giữa tài chính, pháp lý và khoa học dữ liệu. 5. Thực trạng thể chế và khả năng triển khai tại Việt Nam Ở Việt Nam, nội hàm về kế toán điều tra hiện nay được phản ánh thông qua hoạt động giám định tư pháp trong lĩnh vực tài chính - kế toán. Khung pháp lý điều chỉnh lĩnh vực này đã được hoàn thiện theo hướng đồng bộ và cập nhật với việc ban hành Luật Giám định tư pháp 2025, trên cơ sở kế thừa và phát triển từ Luật Giám định tư pháp 2012 và Luật sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật Giám định tư pháp 2020. Theo quy định của pháp luật hiện hành, giám định tư pháp là hoạt động do người giám định thực hiện, sử dụng kiến thức chuyên môn cùng với phương tiện, phương pháp khoa học, kỹ thuật và nghiệp vụ để đưa ra kết luận chuyên môn về những vấn đề có liên quan đến hoạt động tố tụng hoặc theo yêu cầu giám định theo quy định của pháp luật. Trong lĩnh vực tài chính, hệ thống văn bản hướng dẫn thi hành, tiêu biểu là Thông tư 40/2022/TT-BTC và các văn bản sửa đổi, bổ sung (nếu có) nhằm bảo đảm sự phù hợp với Luật Giám định tư pháp 2025, đã góp phần cụ thể hóa phạm vi giám định, tiêu chuẩn chuyên môn, cũng như quy trình và phương thức thực hiện. Nhìn chung, khuôn khổ pháp lý điều chỉnh các hoạt động hỗ trợ điều tra, xác minh và đưa ra kết luận chuyên môn trong lĩnh vực tài chính - kế toán đã được thiết lập theo hướng tương đối đầy đủ, thống nhất và tiệm cận thông lệ quốc tế. Tuy nhiên, xét trên phương diện học thuật và thực tiễn nghề nghiệp, thuật ngữ “kế toán điều tra” (forensic accounting) hiện vẫn chưa được chính thức ghi nhận như một lĩnh vực chuyên môn độc lập trong hệ thống pháp luật Việt Nam. Các hoạt động có bản chất tương đồng chủ yếu đang được thực hiện phân tán dưới danh nghĩa giám định tư pháp, kiểm toán, thanh tra và điều tra tài chính. Điều này cho thấy khoảng trống nhất định trong việc định danh, chuẩn hóa và phát triển một lĩnh vực chuyên môn có tính liên ngành, tích hợp giữa kế toán, kiểm toán và pháp luật nhằm đáp ứng yêu cầu ngày càng cao của công tác phòng, chống gian lận và tội phạm kinh tế. Dưới góc độ thực thi, kế toán điều tra ở Việt Nam đang xuất hiện dưới ba hình thức chính: (i) hỗ trợ cơ quan tiến hành tố tụng trong các vụ án kinh tế, tham nhũng, thuế, chứng khoán, ngân hàng; (ii) hoạt động xác minh nội bộ, điều tra tuân thủ hoặc chống gian lận trong doanh nghiệp, tổ chức tín dụng; và (iii) hỗ trợ giải quyết tranh chấp dân sự, thương mại, lao động, hôn nhân gia đình liên quan đến tài sản và nghĩa vụ tài chính. Khoảng cách giữa Việt Nam và thông lệ quốc tế thể hiện ở bốn khía cạnh: Thứ nhất, chưa có bộ chuẩn năng lực nghề nghiệp đủ rõ cho vai trò kế toán điều tra; thứ hai, cơ chế phối hợp giữa chuyên gia tài chính, chuyên gia công nghệ và cơ quan tố tụng chưa thật sự đồng bộ; thứ ba, năng lực xử lý giao dịch trên nền tảng số, tài sản mã hóa và chứng cứ điện tử còn chưa đồng đều giữa các chủ thể thực thi; thứ tư, doanh nghiệp Việt Nam nói chung vẫn thiên về xử lý hậu quả hơn là xây dựng năng lực điều tra nội bộ và quản trị gian lận theo hướng phòng ngừa. 6. Thảo luận thách thức và định hướng phát triển 6.1. Những thách thức nổi bật Thách thức thứ nhất là vấn đề nhận thức. Không ít doanh nghiệp vẫn xem điều tra gian lận là hoạt động chỉ cần triển khai khi đã phát sinh vụ việc nghiêm trọng, trong khi giá trị lớn nhất của kế toán điều tra lại nằm ở khả năng thiết kế kiểm soát, nhận diện sớm tín hiệu bất thường và củng cố văn hóa tuân thủ. Thách thức thứ hai là tốc độ biến đổi công nghệ. Giao dịch trên nền tảng điện tử, điện toán đám mây, hệ sinh thái thanh toán đa lớp và tài sản số làm thay đổi bản chất bằng chứng, phương thức che giấu và nhịp độ dịch chuyển tài sản. Nếu thiếu công cụ phân tích dữ liệu, điều tra viên rất dễ bỏ sót chuỗi giao dịch hoặc không chứng minh được liên kết giữa các chủ thể. Thách thức thứ ba là chất lượng nguồn nhân lực. Kế toán điều tra đòi hỏi khả năng tích hợp ba nhóm năng lực: tài chính - kế toán; pháp lý - chứng cứ; và dữ liệu - công nghệ. Sự thiếu hụt nhân lực có đủ 3 nhóm nhân lực này khiến nhiều cuộc xác minh dừng ở mức phát hiện sai lệch, chưa đạt tới ngưỡng điều tra có khả năng bảo vệ trước phản biện pháp lý. 6.2. Hàm ý chính sách và giải pháp Một là, hoàn thiện khuôn khổ pháp lý theo hướng ghi nhận rõ hơn vai trò của hoạt động điều tra tài chính độc lập, chuẩn hóa yêu cầu đối với chứng cứ số và có hướng dẫn xử lý đối với các giao dịch tài sản số, giao dịch xuyên biên giới, ủy quyền điện tử và các cấu trúc sở hữu phức tạp. Hai là, phát triển hệ sinh thái đào tạo và chứng chỉ nghề nghiệp. Việt Nam cần xây dựng chương trình đào tạo liên ngành ở bậc đại học, sau đại học và bồi dưỡng chuyên môn ngắn hạn cho đội ngũ kế toán, kiểm toán, luật sư, điều tra viên và cán bộ tuân thủ. Việc tham chiếu các chứng chỉ nghề nghiệp quốc tế nên được coi là giải pháp chuyển tiếp để nâng chuẩn năng lực thực hành. Ba là, đầu tư hạ tầng công nghệ phục vụ điều tra. Các tổ chức có rủi ro gian lận cao cần tăng cường kho dữ liệu tập trung, cơ chế lưu vết nghiệp vụ, cảnh báo giao dịch bất thường, công cụ phân tích mạng quan hệ và kỹ thuật phân tích log, qua đó chuyển dần từ mô hình phản ứng sau sự cố sang mô hình dự báo và phòng ngừa. Bốn là, tăng cường quản trị doanh nghiệp và cơ chế phối hợp liên ngành. Kế toán điều tra chỉ phát huy hiệu quả khi gắn với hệ thống tố cáo nội bộ, bảo vệ người tố cáo, kiểm soát xung đột lợi ích, giám sát của hội đồng quản trị/ban kiểm soát và cơ chế phối hợp giữa doanh nghiệp, kiểm toán, luật sư, cơ quan quản lý và cơ quan tiến hành tố tụng. Kết luận Kế toán điều tra là một lĩnh vực có giá trị học thuật và ứng dụng cao trong bối cảnh nền kinh tế vận hành ngày càng dựa vào dữ liệu, công nghệ và các cấu trúc giao dịch phức tạp. Cốt lõi của lĩnh vực này không chỉ là kiểm tra số liệu, mà là tái dựng sự kiện tài chính theo chuẩn bằng chứng có thể chấp nhận trong quản trị hoặc trước pháp luật. Đối với Việt Nam, mặc dù chế định giám định tư pháp trong lĩnh vực tài chính đã tạo ra nền tảng pháp lý quan trọng, nhưng để hình thành một hệ sinh thái kế toán điều tra thực sự chuyên nghiệp vẫn cần những bước tiến về thể chế, nhân lực và công nghệ. Vì vậy, cần xem kế toán điều tra như một mắt xích của quản trị rủi ro gian lận và bảo đảm liêm chính tài chính, thay vì chỉ là công cụ xử lý sau vi phạm. Ý nghĩa thực tiễn của bài viết là gợi mở một lộ trình chuyển đổi từ “phản ứng” sang “phòng ngừa chủ động”, trong đó vai trò của dữ liệu, chứng cứ số và năng lực liên ngành trở thành điều kiện quyết định. Đây cũng là hướng đi phù hợp để tăng cường chất lượng quản trị doanh nghiệp và hiệu quả phòng, chống gian lận trong nền kinh tế Việt Nam. Tài liệu tham khảo 1. American Institute of Certified Public Accountants. (2026). Forensic services. AICPA & CIMA; 2. Association of Certified Fraud Examiners. (2024). Occupational fraud 2024: A report to the nations. ACFE; 3. Bộ Tài chính. (2022). Thông tư 40/2022/TT-BTC ngày 24/6/2022 quy định về giám định tư pháp trong lĩnh vực tài chính; 4. Cressey, D. R. (1953). Other people’s money: A study in the social psychology of embezzlement. Free Press; 5. Quốc hội. (2012). Luật Giám định tư pháp 2012 số 13/2012/QH13 ngày 20/6/2012; 6. Quốc hội. (2020). Luật sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật Giám định tư pháp 2020 số 56/2020/ QH14 ngày 10/6/2020; 7. Quốc hội. (2025). Luật Giám định tư pháp 2025 số 105/2025/QH15; 8. Trần, K. L., & Lê, V. B. X. (2024). A systematic review on emerging trends, future directions of forensic accounting, and its contribution to Vietnam. Proceedings of 4th International Conference on Research in Management Technovation. Springer; 9. Wolfe, D. T., & Hermanson, D. R. (2004). The fraud diamond: Considering the four elements of fraud. The CPA Journal, 74(12), 38–42. Ngày nhận bài: 26/02/2026 Ngày biên tập: 03/3/2026 Ngày duyệt đăng: 07/4/2026 Tác giả: Nguyễn Diệu Linh Học viện Ngân hàng Email: linhnv@hvnh.edu.vn Nguyễn Thị Lê Thanh Học viện Ngân hàng (Theo Tạp chí Nghiên cứu Khoa học kiểm toán, số tháng 4/2026)

Hoàn thiện chính sách phát triển nhà ở xã hội giai đoạn 2025-2030 thông qua hoạt động kiểm toán nhà nước

Phát triển nhà ở là một trong những nội dung quan trọng của chính sách phát triển kinh tế - xã hội. Nhà nước khuyến khích các thành phần kinh tế phát triển nhà ở theo cơ chế thị trường đáp ứng mọi nhu cầu của người dân, đồng thời có chính sách để hỗ trợ về nhà ở cho các đối tượng chính sách xã hội, người có thu nhập thấp và người nghèo gặp khó khăn về nhà ở nhằm góp phần ổn định chính trị, bảo đảm an sinh xã hội và phát triển đô thị, nông thôn theo hướng văn minh, hiện đại. Trong nhiều năm qua, việc chăm lo giải quyết nhà ở cho người dân luôn được Đảng và Nhà nước ta quan tâm và xác định là nhiệm vụ trọng tâm trong phát triển kinh tế - xã hội của đất nước; đặc biệt là việc đẩy mạnh phát triển nhà ở xã hội để giải quyết nhu cầu chỗ ở cho các đối tượng thu nhập thấp và công nhân tại các khu công nghiệp. Từ khóa: Chính sách phát triển nhà ở xã hội Refining social housing development policies for the 2025-2030 period through state audit activities Housing development is a critical component of socio-economic development policies. The State encourages diverse economic sectors to develop housing under market mechanisms to meet public demand while maintaining support policies for social beneficiaries, low-income earners and the poor. For many years, the Party and State have prioritized housing solutions as a central task in national socio-economic development, specifically by accelerating social housing projects for low-income individuals and industrial zone workers. Keywords: Social housing development policy JEL classification: H83, H11, R31 https://doi.org/10.65771/ati-jas.04202608 Giai đoạn 2021-2025, Chính phủ Việt Nam đặt mục tiêu cao về phát triển nhà ở xã hội. Mặc dù có nhiều chính sách ưu đãi, việc thực hiện vẫn gặp nhiều khó khăn bất cập trong quá trình thực hiện. Kiểm toán nhà nước đã và đang thể hiện vai trò đồng hành tích cực thông qua các cuộc kiểm toán chuyên đề, giúp nhận diện các bất cập trong quản lý và sử dụng nguồn lực công. Theo khoản 5 Điều 3 Luật Kiểm toán nhà nước 2015: Hoạt động kiểm toán của Kiểm toán nhà nước là việc đánh giá và xác nhận tính đúng đắn, trung thực của các thông tin tài chính công, tài sản công hoặc báo cáo tài chính liên quan đến quản lý, sử dụng tài chính công, tài sản công; việc chấp hành pháp luật và hiệu quả trong việc quản lý, sử dụng tài chính công, tài sản công. Kiểm toán Chuyên đề việc thực hiện chính sách phát triển nhà ở xã hội giai đoạn 2021-2024 không chỉ thuần túy là kiểm tra, đánh giá, xác nhận việc tuân thủ pháp luật trong sử dụng tài chính công, tài sản công, mà quan trọng hơn, Kiểm toán nhà nước đưa ra một số kiến nghị nhằm hoàn thiện chính sách phát triển nhà ở xã hội. Bài viết nghiên cứu kết quả kiểm toán của Kiểm toán nhà nước trong kiểm toán Chuyên đề thực hiện chính sách phát triển nhà ở xã hội giai đoạn 2021-2024 từ đó đề xuất một số giải pháp hoàn thiện chính sách phát triển nhà ở xã hội. 1. Chính sách phát triển nhà ở xã hội giai đoạn 2021-2025 Thực hiện Chiến lược phát triển kinh tế - xã hội giai đoạn 2021-2030, Chính phủ đã ban hành Quyết định số 2161/QĐ-TTg ngày 22/11/2021 phê duyệt Chiến lược phát triển nhà ở quốc gia giai đoạn 2021-2030, tầm nhìn đến năm 2045 trong đó một trong ba mục tiêu tổng quát quan trọng là “Phát triển nhà ở có giá phù hợp với khả năng chi trả của hộ gia đình có thu nhập trung bình, thu nhập thấp và của các đối tượng thụ hưởng chính sách”. Ngày 03/4/2023, Thủ tướng Chính phủ ban hành Quyết định số 338/QĐ-TTg phê duyệt Đề án “Đầu tư xây dựng ít nhất 01 triệu căn hộ nhà ở xã hội cho đối tượng thu nhập thấp, công nhân khu công nghiệp giai đoạn 2021-2030”, trong đó đề ra mục tiêu, nhiệm vụ và giải pháp tổ chức thực hiện đầu tư xây dựng 1.062.200 căn nhà ở xã hội trên địa bàn các tỉnh, thành phố trong cả nước giai đoạn 2022-2025 và 2026-2030. Trong đó, tập trung một số nội dung chính như sau: - Chính sách ưu đãi cho chủ đầu tư: miễn tiền sử dụng đất, tiền thuê đất cho toàn bộ dự án mà không cần làm thủ tục xác định giá đất. Chủ đầu tư được hưởng lợi nhuận định mức tối đa 10% tổng chi phí đầu tư xây dựng phần nhà ở xã hội; được dành tối đa 20% tổng diện tích đất ở (hoặc diện tích sàn) trong dự án để kinh doanh thương mại, dịch vụ hoặc nhà ở thương mại; đơn giản hóa thủ tục giao đất, miễn thủ tục lập nhiệm vụ quy hoạch chi tiết trong một số trường hợp, và cho phép chủ đầu tư tự quyết định phương án kinh doanh (bán, cho thuê, thuê mua) thay vì bắt buộc dành 20% diện tích để cho thuê như trước; - Cơ chế tài chính và tín dụng cho người dân: Nâng mức điều kiện thu nhập đối với người độc thân: thu nhập thực nhận tối đa tăng lên 20 triệu đồng/tháng; người đã kết hôn, tổng thu nhập hai vợ chồng không quá 40 triệu đồng/tháng; - Quản lý quỹ đất và quy hoạch: Ủy ban nhân dân cấp tỉnh phải quy hoạch, bố trí đủ quỹ đất sạch và dành một phần ngân sách địa phương để đầu tư hạ tầng kỹ thuật ngoài hàng rào dự án nhà ở xã hội; thực hiện nghiêm quy định dành 20% diện tích đất trong các dự án nhà ở thương mại tại các đô thị từ loại III trở lên để phát triển nhà ở xã hội… 2. Khó khăn vướng mắc về chính sách phát triển nhà ở xã hội giai đoạn 2021-2025 Qua hoạt động kiểm toán cho thấy một số vướng mắc, bất cập về cơ chế chính sách của nhà nước khi tổ chức thực hiện chính sách phát triển nhà ở xã hội giai đoạn 2021-2025, cụ thể như sau: 2.1. Về Nghị định số 100/2015/NĐ-CP ngày 20/10/2015 của Chính phủ quy định chi tiết một số điều của Luật Nhà ở về phát triển và quản lý nhà ở xã hội - Tại Điều 5 về Quỹ đất để phát triển nhà ở xã hội đối với các dự án phát triển nhà ở thương mại, dự án đầu tư phát triển đô thị chỉ quy định trường hợp Nhà nước thu hồi quỹ đất 20% để đầu tư xây dựng nhà ở xã hội bằng nguồn vốn ngân sách nhà nước, không quy định và hướng dẫn việc chủ đầu tư bàn giao quỹ đất 20% cho Nhà nước do không có nhu cầu đầu tư dự án nhà ở xã hội. Điều này dẫn đến không có quy định và hướng dẫn xử lý chi phí đầu tư xây dựng hạ tầng kỹ thuật và các khoản chi phí hợp lý khác theo quy định của pháp luật mà chủ đầu tư đã thực hiện đối với quỹ đất 20% nhà ở xã hội bàn giao cho Nhà nước nhưng Nhà nước tổ chức đấu thầu lựa chọn nhà đầu tư thực hiện dự án nhà ở xã hội bằng nguồn vốn ngoài ngân sách nhà nước. Do vậy, hiện nay, một số địa phương gặp vướng mắc trong việc hoàn trả khoản chi phí này cho chủ đầu tư do Luật Nhà ở 2023 và Nghị định số 100/2024/NĐ-CP không còn quy định việc chủ đầu tư bàn giao quỹ đất 20% cho Nhà nước do không có nhu cầu đầu tư dự án nhà ở xã hội. - Chưa có chế tài xử lý đối với các trường hợp chủ đầu tư được giao đất thực hiện dự án nhà ở xã hội, nhà ở công nhân giai đoạn trước Luật Đầu tư 2014; không có chủ trương đầu tư, không có cơ chế ràng buộc nên chỉ ưu tiên triển khai dự án nhà ở thương mại mà không triển khai thực hiện dự án nhà ở xã hội trong quỹ đất 20% làm nhà ở xã hội trong dự án nhà ở thương mại hoặc được giao đất nhưng không triển khai đầu tư xây dựng, trong khi diện tích đất được giao làm nhà ở xã hội đã được Nhà nước miễn tiền sử dụng đất, tiền thuê đất. 2.2. Về Nghị định số 100/2024/NĐ-CP ngày 26/7/2024 của Chính phủ quy định chi tiết một số điều của Luật Nhà ở về phát triển và quản lý nhà ở xã hội - Các quy định về chi phí đầu tư, phương án tính giá bán, thuê mua nhà ở xã hội đầu tư bằng nguồn vốn ngoài ngân sách nhà nước (được đầu tư xây dựng không bằng vốn đầu tư công, nguồn tài chính công đoàn) tại các Điều 32, 33 Mục 6 còn bất cập như: Tại khoản 2 Điều 32 và khoản 2 Điều 33 quy định giá bán, thuê mua nhà ở xã hội được xác định trên cơ sở tổng chi phí đầu tư xây dựng (đã bao gồm thuế giá trị gia tăng) là chưa phù hợp do việc bán, thuê mua nhà ở xã hội thuộc đối tượng chịu thuế giá trị gia tăng theo quy định của Luật Thuế giá trị gia tăng nên thuế giá trị gia tăng của chi phí đầu tư xây dựng được kê khai khấu trừ. Từ đó dẫn đến lợi nhuận định mức được xác định bằng tỷ lệ định mức nhân với tổng chi phí đầu tư xây dựng (đã bao gồm thuế giá trị gia tăng) là chưa phù hợp. - Điều 31 - Xác định giá thuê, giá thuê mua nhà ở xã hội do Nhà nước đầu tư xây dựng bằng vốn đầu tư công, nguồn tài chính công đoàn. Tại khoản 1 có quy định số năm thu hồi vốn đầu tư của dự án do người quyết định đầu tư quyết định nhưng tối thiểu 20 năm là chưa phù hợp với quy định về thời gian trích khấu hao tài sản cố định nhà cửa loại kiên cố “tối thiểu 25 năm, tối đa 50 năm” tại Phụ lục I Khung thời gian trích khấu hao các loại tài sản cố định ban hành kèm theo Thông tư số 45/2013/TTBTC ngày 25/04/2013 của Bộ Tài chính và không phù hợp với thời gian giao đất dự án xây dựng nhà ở xã hội (thường 50 năm). Việc thu hồi vốn trong thời gian 20 năm là làm tăng giá cho thuê nhà ở xã hội do chi phí đầu tư được phân bổ trong đơn giá cao, trong khi xây dựng nhà ở xã hội cho thuê là giải pháp phù hợp với thu nhập của các đối tượng nhà ở xã hội. 3. Khuyến nghị nhằm hoàn thiện chính sách phát triển nhà ở xã hội giai đoạn 2025-2030 Thông qua thực tiễn hoạt động kiểm toán, tác giả đề xuất một số khuyến nghị nhằm hoàn thiện chính sách phát triển nhà ở xã hội giai đoạn 2025- 2030, như sau: 3.1. Đối với Bộ Xây dựng - Một là, xem xét, hướng dẫn các địa phương cách thức hoàn trả kinh phí đầu tư hạ tầng kỹ thuật quỹ đất 20% nhà ở xã hội tại các dự án nhà thương mại bàn giao lại Nhà nước nhưng Nhà nước không đầu tư dự án nhà ở xã hội bằng nguồn vốn ngân sách nhà nước giai đoạn 2024 trở về trước do Nghị định số 100/2015/NĐ-CP và Nghị định số 49/2021/ NĐ-CP của Chính phủ chưa quy định nội dung này để nhanh chóng hoàn thành việc bàn giao quỹ đất, triển khai đầu tư xây dựng dự án nhà ở xã hội kịp thời, hiệu quả. - Hai là, tiếp tục rà soát, tham mưu Chính phủ sửa đổi một số nội dung quy định tại Nghị định số 100/2024/NĐ-CP ngày 26/7/2024 của Chính phủ quy định chi tiết một số điều của Luật Nhà ở về phát triển và quản lý nhà ở xã hội để phù hợp với các quy định khác của Nhà nước và tình hình triển khai thực tế tại địa phương, như sau: + Điều chỉnh thời gian thu hồi vốn đầu tư tối thiểu đối với nhà ở xã hội cho thuê 20 năm quy định tại Điều 31 cho phù hợp với quy định về khung khấu hao tài sản cố định nhà cửa loại kiến cố tối thiểu 25 năm, tối đa 50 năm tại Phụ lục I Thông tư số 45/2013/TT-BTC ngày 25/4/2013 của Bộ Tài chính hướng dẫn chế độ quản lý, sử dụng và trích khấu hao tài sản cố định và thời gian giao đất, cho thuê đất để thực hiện các dự án đầu tư có sử dụng đất không quá 50 năm tại khoản 1 Điều 172 Luật Đất đai 2024 nhằm làm giảm giá cho thuê nhà ở xã hội, phù hợp khả năng của người có nhu cầu thuê nhà, khi thuê nhà ở xã hội để ở là giải pháp phù hợp với thu nhập của các đối tượng nhà ở xã hội. + Bổ sung quy định ràng buộc trách nhiệm chủ đầu tư đối với việc xây dựng nhà ở xã hội trên quỹ đất 20% (trường hợp chủ đầu tư phải xây dựng) nhằm khắc phục tình trạng chủ đầu tư chỉ tập trung đầu tư xây dựng nhà ở thương mại, chậm trễ, kéo dài đối với việc xây dựng nhà ở xã hội. + Xem xét điều chỉnh các quy định về chi phí đầu tư, phương án tính giá bán, thuê mua nhà ở xã hội đầu tư bằng nguồn vốn ngoài ngân sách nhà nước tại các Điều 32, 33 Mục 6 theo hướng: Tổng chi phí đầu tư xây dựng nhà ở xã hội không bao gồm thuế giá trị gia tăng mua vào do doanh nghiệp đã kê khai khấu trừ vào thuế giá trị gia tăng đầu ra phải nộp ngân sách nhà nước. 3.2. Chính phủ - Tiếp tục chỉ đạo kịp thời và có biện pháp xử lý đối với các địa phương chưa chú trọng, quan tâm việc thực hiện chính sách phát triển nhà ở xã hội. - Tiếp tục chỉ đạo các bộ ngành rà soát để tham mưu hoàn thiện cơ chế, chính sách phát triển nhà ở xã hội, tháo gỡ các khó khăn vướng mắc trong triển khai chính sách, nhất là các vấn đề về thủ tục hành chính và sử dụng nguồn vốn ngân sách nhà nước để đầu tư, ưu đãi cho vay các dự án và đối tượng hưởng chính sách nhà ở xã hội... 4. Một số giải pháp nhằm nâng cao chất lượng kiểm toán chính sách phát triển nhà ở xã hội giai đoạn 2025-2030 - Cập nhật sửa đổi bổ sung Đề cương kiểm toán Chuyên đề việc thực hiện chính sách phát triển nhà ở xã hội giai đoạn 2021-2024 được ban hành tại Quyết định số 450/QĐ-KTNN ngày 04/4/2025 của Kiểm toán nhà nước. Vì Đề cương được xây dựng trên cơ sở thông tin, số liệu của tỉnh Đồng Nai (cũ), tỉnh Bà Rịa - Vũng Tàu (cũ) và thành phố Đà Nẵng (cũ) nên cần cập nhật thông tin tại các địa phương mới có liên quan và cập nhật chế độ chính sách về nhà ở xã hội hiện hành nhằm đảm bảo áp dụng thống nhất trong toàn ngành; - Nâng cao chất lượng các văn bản hướng dẫn kiểm toán: các Vụ tham mưu cần nghiên cứu bổ sung, sửa đổi trình Lãnh đạo Kiểm toán nhà nước hướng dẫn kiểm toán cụ thể về phạm vi, nội dung kiểm toán nhà ở xã hội để phù hợp với đặc thù của chính quyền địa phương hai cấp, như: hướng dẫn về nội dung, phạm vi và phương pháp tổ chức của các Tổ kiểm toán, Đoàn kiểm toán khi thực hiện kiểm toán để đảm bảo thống nhất và phù hợp với Luật Tổ chức chính quyền địa phương số 72/2025/ QH15 và Luật Ngân sách nhà nước số 89/2025/ QH15; - Trong kiểm toán Chuyên đề nhà ở xã hội cần tập trung kiểm toán dự án nhà ở xã hội để xác định giá bán, kiểm toán công tác quy hoạch và quản lý sử dụng đất đai. Với mô hình chính quyền địa phương hai cấp thì quyền hạn và nguồn lực được phân cấp mạnh hơn, địa phương được trao quyền tự chủ lớn hơn trong quyết định đầu tư, quy hoạch sử dụng đất và sử dụng ngân sách. Vì vậy, khi phân cấp mạnh và đồng thời tăng cường kiểm soát quyền lực thì kiểm toán chuyên nhà ở xã hội đề sẽ giúp cho việc đánh giá hiệu quả thực thi chính sách, phát hiện kẽ hở trong cơ chế phân cấp và ngăn ngừa lạm quyền hoặc buông lỏng quản lý. Do đó, tăng cường kiểm toán Chuyên đề nhà ở xã hội trong bối cảnh chính quyền địa phương hai cấp là yêu cầu tất yếu của phân cấp, phân quyền, là công cụ kiểm soát quyền lực hiệu quả, biện pháp phòng ngừa tham nhũng, thất thoát và là giải pháp nâng cao hiệu quả quản trị công và sử dụng ngân sách; - Chuyển đổi số toàn diện trong hoạt động kiểm toán địa phương. Để giải quyết bài toán mâu thuẫn giữa quy mô đối tượng kiểm toán khổng lồ và hạn chế nguồn lực: Kiểm toán nhà nước cần thực hiện chiến lược “Kiểm toán dựa trên dữ liệu”: Một là, khai thác triệt để dữ liệu từ Hệ thống thông tin quản lý Ngân sách và Kho bạc (TABMIS). Kiểm toán nhà nước cần tiếp tục xây dựng các cổng kết nối dữ liệu để truy xuất trực tiếp dữ liệu của địa phương (cấp cơ sở như cấp xã, cấp tỉnh) theo thời gian thực. Hai là, ứng dụng Trí tuệ nhân tạo (AI) và phân tích dữ liệu lớn (Big Data) để tự động hóa quy trình đánh giá rủi ro trong kiểm toán chuyên đề nhà ở xã hội. Xây dựng các thuật toán nhận diện dấu hiệu bất thường như: các gói thầu có tỷ lệ tiết kiệm thấp, sự trùng lặp hạng mục công việc... Hệ thống sẽ tự động phân loại các đơn vị thành các nhóm rủi ro (Cao - Trung bình - Thấp) để hỗ trợ lập kế hoạch kiểm toán, lựa chọn đầu mối kiểm toán có trọng tâm, trọng điểm; - Nâng cao chất lượng nguồn nhân lực kiểm toán, chú trọng đào tạo kiểm toán viên về quản lý tài chính công địa phương, kiểm toán tài sản công (đặc biệt là lĩnh vực đất đai, tài nguyên...) Tài liệu tham khảo 1. Luật Kiểm toán nhà nước năm 2015; 2. Luật sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật Kiểm toán nhà nước năm 2019; 3. Nghị quyết số 999/2020/UBTVQH14 ngày 16/9/2020 của Ủy ban Thường vụ Quốc hội về việc Ban hành Chiến lược phát triển Kiểm toán nhà nước đến năm 2030 (giai đoạn 2021-2030); 4. Thông tư số 04/2026/TT-KTNN ngày 10/02/2026 của Kiểm toán nhà nước về Ban hành hệ thống Chuẩn mực kiểm toán nhà nước; 5. Quyết định số 2161/QĐ-TTg ngày 22/11/2021 của Thủ tướng Chính phủ về phê duyệt Chiến lược phát triển nhà ở quốc gia giai đoạn 2021-2030, tầm nhìn đến năm 2045; 6. Quyết định số 338/QĐ-TTg ngày 03/4/2023 của Thủ tướng Chính phủ về việc ban hành phê duyệt Đề án “Đầu tư xây dựng ít nhất 01 triệu căn hộ nhà ở xã hội cho đối tượng thu nhập thấp, công nhân khu công nghiệp giai đoạn 2021-2030”; 7. Luật Nhà ở số 27/2023/QH15 ngày 27/11/2023; 8. Nghị quyết số 201/2025/QH15 ngày 29/5/2025 thí điểm một số cơ chế chính sách đặc thù phát triển nhà ở xã hội; 9. Nghị định số 100/2024/NĐ-CP ngày 26/7/2024 của Chính phủ về việc ban hành quy định chi tiết một số điều của Luật Nhà ở về phát triển và quản lý nhà ở xã hội; 10. Nghị quyết số 155/NQ-CP ngày 01/6/2025 về Kế hoạch của Chính phủ triển khai Nghị quyết 201/2025/QH15 của Quốc hội; 11. Nghị định số 192/2025/NĐ-CP ngày 01/7/ 2025 của Chính phủ quy định chi tiết một số điều và biện pháp thi hành Nghị quyết số 201/2025/QH15 của Quốc hội; 12. Nghị định số 261/2025/NĐ-CP ngày 10/10/2025 sửa đổi, bổ sung một số điều của Nghị định số 100/2024/NĐ-CP và Nghị định số 192/2025/NĐ-CP; 13. Mai Văn Tân, “Chính quyền địa phương hai cấp và vai trò của Kiểm toán nhà nước trong quản lí tài chính công”, Tạp chí Nghiên cứu Khoa học kiểm toán, Kiểm toán nhà nước, số 220 - tháng 2/2022. Ngày nhận bài: 26/02/2026 Ngày biên tập: 04/3/2026 Ngày duyệt đăng: 10/4/2026 Tác giả: Mai Văn Tân Phó Kiểm toán trưởng Kiểm toán nhà nước khu vực XII (Theo Tạp chí Nghiên cứu Khoa học kiểm toán, số tháng 4/2026)

Bảo đảm kết hợp thông tin bền vững theo ISSA 5000: từ thiết kế hợp đồng đến minh bạch kết luận

ISSA 5000 cho phép kết hợp bảo đảm hợp lý và bảo đảm giới hạn đối với những phần thông tin bền vững khác nhau trong một hợp đồng. Sự linh hoạt này đặt ra rủi ro lựa chọn phạm vi thiếu khách quan, không tương xứng giữa bằng chứng và kết luận, hoặc gây hiểu nhầm về mức độ tin cậy. Thông qua phân tích chuẩn mực và hướng dẫn triển khai của IAASB, bài viết làm rõ điều kiện chấp nhận, sự khác biệt trong thực hiện và đề xuất khung đánh giá bốn tiêu chí: mục đích hợp lý, phạm vi thích hợp, cơ sở bằng chứng và minh bạch kết luận. Khung phân tích cung cấp gợi ý vận dụng trong thực hành bảo đảm thông tin bền vững tại Việt Nam. Từ khóa: ISSA 5000; bảo đảm kết hợp; bảo đảm hợp lý; bảo đảm giới hạn; báo cáo bền vững. 1. Đặt vấn đề Thông tin bền vững ngày càng được sử dụng trong quyết định của nhà đầu tư, chủ nợ và các bên liên quan. Tuy nhiên, khả năng đo lường và kiểm chứng không đồng nhất: lượng điện tiêu thụ có thể đối chiếu với hóa đơn, còn phát thải chuỗi giá trị hoặc tác động xã hội có thể phụ thuộc vào ước tính và dữ liệu bên ngoài. Vì vậy, nhu cầu bảo đảm độc lập không nhất thiết đòi hỏi một mức bảo đảm giống nhau cho mọi chỉ tiêu. ISSA 5000 do Hội đồng Chuẩn mực Kiểm toán và Dịch vụ bảo đảm quốc tế (IAASB) ban hành tháng 11/2024 cho phép một hợp đồng kết hợp bảo đảm hợp lý và bảo đảm giới hạn đối với các phần thông tin khác nhau. Cơ chế này nảy sinh ba câu hỏi: căn cứ nào biện minh cho hai mức bảo đảm; việc đánh giá rủi ro, thu thập bằng chứng và kết luận khác biệt ra sao; và làm thế nào ngăn ngừa người đọc hiểu nhầm toàn bộ báo cáo đều được bảo đảm ở mức cao nhất? Bằng phương pháp phân tích văn bản chuẩn mực và hướng dẫn triển khai, bài viết liên kết các yêu cầu về chấp nhận hợp đồng, thực hiện công việc và báo cáo kết quả, từ đó đề xuất khung đánh giá dành cho hợp đồng bảo đảm kết hợp tại Việt Nam. 2. Điều kiện chấp nhận và thiết kế hợp đồng bảo đảm kết hợp Điều kiện đầu tiên là mục đích hợp lý của hợp đồng. Các đoạn 75–79 ISSA 5000 yêu cầu xem xét đối tượng, tiêu chí áp dụng, trách nhiệm các bên và khả năng thu thập bằng chứng. Đoạn 80 đòi hỏi hợp đồng hữu ích, không gây hiểu nhầm và có phạm vi thích hợp; riêng bảo đảm giới hạn phải đạt mức bảo đảm có ý nghĩa. Hướng dẫn A208 lưu ý cần xem xét căn cứ biện minh cho việc áp dụng các mức bảo đảm khác nhau. Do đó, dữ liệu chưa hoàn thiện không tự động là lý do chuyển một chỉ tiêu sang bảo đảm giới hạn. Người hành nghề phải xem xét khả năng thu thập đủ bằng chứng thích hợp và giá trị của kết luận đối với người sử dụng. Nếu điều kiện tiên quyết không được đáp ứng, việc hạ mức bảo đảm không khắc phục được bản chất vấn đề. Điều kiện thứ hai là phạm vi rõ ràng và thích hợp. Đoạn 85(a) yêu cầu văn bản thỏa thuận nhận diện thông tin trong và ngoài phạm vi, ranh giới báo cáo, tiêu chí áp dụng và phần thông tin thuộc từng mức bảo đảm. Trong cùng báo cáo bền vững có thể tồn tại thông tin được bảo đảm hợp lý, được bảo đảm giới hạn và không thuộc hợp đồng; người sử dụng cần phân biệt ba nhóm này. Rủi ro phát sinh khi doanh nghiệp chỉ chọn chỉ tiêu tích cực, dễ kiểm chứng, nhưng loại trừ sự cố môi trường hay lao động có ý nghĩa. Hướng dẫn IAASB (2025, đoạn 168) cảnh báo việc chọn phần thông tin dễ bảo đảm hoặc tạo hình ảnh thuận lợi nhìn chung không thích hợp. Tuy nhiên, phạm vi hẹp không đương nhiên bị bác bỏ nếu có mục đích hợp lý, đáp ứng điều kiện tiên quyết và không gây hiểu nhầm. Đoạn 87 còn quy định không được chuyển từ bảo đảm hợp lý xuống bảo đảm giới hạn khi thiếu lý do hợp lý. Quy định này hạn chế việc thay đổi điều khoản để tránh kết quả bất lợi. Tại Việt Nam, doanh nghiệp nên chuẩn bị danh mục thông tin, tiêu chí và nguồn bằng chứng trước khi lựa chọn mức bảo đảm, thay vì căn cứ chủ yếu vào chi phí dịch vụ. 3. Khác biệt về đánh giá rủi ro, bằng chứng và kết luận ISSA 5000 không coi bảo đảm giới hạn đơn giản là bảo đảm hợp lý với ít thủ tục hơn. Đoạn 103L yêu cầu đánh giá rủi ro sai sót trọng yếu ở cấp độ thông tin công bố đối với bảo đảm giới hạn; đoạn 103R yêu cầu đánh giá ở cấp độ cơ sở dẫn liệu đối với thông tin công bố trong bảo đảm hợp lý. Các đoạn 126L–126R tương ứng quy định thiết kế thủ tục ứng phó với rủi ro ở cấp độ phù hợp. Bảng 1. Khác biệt chủ yếu giữa hai mức bảo đảm theo ISSA 5000 Trong hợp đồng bảo đảm kết hợp, sự khác biệt giữa hai mức bảo đảm không chỉ thể hiện ở phạm vi thủ tục mà còn ở cấp độ đánh giá rủi ro và yêu cầu đối với bằng chứng. Do đó, đối với từng phần thông tin, người hành nghề phải thiết kế và thực hiện công việc tương ứng với mức bảo đảm đã xác định, bảo đảm sự nhất quán giữa đánh giá rủi ro, thủ tục thực hiện, bằng chứng thu thập và kết luận đưa ra (ISSA 5000, đoạn 103L–103R và 126L–126R). Mặc dù bảo đảm giới hạn đòi hỏi ít bằng chứng hơn so với bảo đảm hợp lý, yêu cầu về khả năng thu thập bằng chứng cần thiết vẫn phải được đáp ứng (đoạn 79 và A206L). Khi xuất hiện dấu hiệu sai sót trọng yếu, người hành nghề phải thực hiện các thủ tục bổ sung theo đoạn 148L. Trường hợp không thu thập được đầy đủ bằng chứng thích hợp, cần đánh giá ảnh hưởng của việc giới hạn phạm vi đến kết luận theo các đoạn 203–205, thay vì mặc nhiên hạ mức bảo đảm để tránh đưa ra kết luận có sửa đổi. Sự khác biệt giữa hai mức bảo đảm phải được thể hiện rõ trong báo cáo kết quả. Theo đoạn 190(a), 190(c) và hướng dẫn A542, báo cáo cần xác định cụ thể những phần thông tin thuộc từng mức bảo đảm và phân biệt các kết luận tương ứng. Điều này giúp người sử dụng nhận diện đúng phạm vi và mức độ tin cậy của từng phần thông tin, tránh hiểu nhầm rằng toàn bộ báo cáo bền vững đều được bảo đảm ở mức cao nhất. 4. Khung đánh giá hợp đồng kết hợp và hàm ý đối với Việt Nam Từ các yêu cầu trên, bài viết đề xuất khung bốn tiêu chí nhằm đánh giá tính thích hợp và minh bạch của hợp đồng. Bảng 2. Khung đánh giá đề xuất Mục đích hợp lý là bước sàng lọc: việc dùng hai mức bảo đảm phải được giải thích bằng nhu cầu của người sử dụng và đặc điểm hợp đồng, không chỉ bằng ý muốn xác nhận những thành tích thuận lợi. Tổ chức cung cấp dịch vụ nên lưu vết căn cứ lựa chọn từng mức ngay khi đánh giá chấp nhận hợp đồng. Phạm vi thích hợp giúp nhận diện rủi ro công bố có chọn lọc. Giả sử doanh nghiệp đề nghị bảo đảm hợp lý lượng điện tiết kiệm được, bảo đảm giới hạn số vụ tai nạn lao động nhưng loại trừ sự cố môi trường trọng yếu. Chưa thể kết luận đây là hành vi vi phạm; người hành nghề cần đánh giá nhu cầu thông tin, lý do loại trừ và nguy cơ gây hiểu nhầm. Nếu phạm vi không thích hợp, phải trao đổi điều chỉnh hoặc cân nhắc không chấp nhận hợp đồng. Cơ sở bằng chứng quyết định chất lượng thực chất. Lựa chọn bảo đảm giới hạn không phải giải pháp thay thế bằng chứng thiếu tin cậy. Hồ sơ cần thể hiện rõ rủi ro, thủ tục, kết quả và cách xử lý những dấu hiệu sai sót. Tại Việt Nam, kiểm soát chất lượng xét đoán và hồ sơ thực hiện quan trọng không kém chuẩn hóa mẫu báo cáo. Minh bạch kết luận quyết định khả năng người sử dụng hiểu đúng giá trị bảo đảm. Báo cáo phải phân biệt phần thông tin bảo đảm hợp lý, bảo đảm giới hạn và ngoài phạm vi; tránh mô tả công việc giới hạn như thể đã đạt mức hợp lý. Nếu kết luận bị sửa đổi, cần chỉ rõ phần thông tin và mức bảo đảm bị ảnh hưởng theo đoạn 190(c). Khung được vận dụng tại hai thời điểm: trước khi chấp nhận, đánh giá mục đích, phạm vi và khả năng có bằng chứng; khi hoàn thành, xem xét thủ tục và tính minh bạch của kết luận. Đáng lưu ý, báo cáo công khai chỉ cho phép quan sát phạm vi và cách diễn đạt; để đánh giá chất lượng bằng chứng cần tiếp cận hồ sơ bảo đảm. Hàm ý đối với Việt Nam là ưu tiên khả năng truy vết dữ liệu, lập luận nghề nghiệp và minh bạch báo cáo, thay vì khuyến khích áp dụng hai mức bảo đảm một cách hình thức. Doanh nghiệp cần chuẩn bị nguồn dữ liệu có thể kiểm chứng; tổ chức bảo đảm phải tài liệu hóa căn cứ chia phạm vi; các tổ chức nghề nghiệp có thể hướng dẫn mẫu báo cáo giúp người đọc phân biệt từng kết luận. Như vậy, giá trị của bảo đảm kết hợp không phụ thuộc vào tỷ lệ chỉ tiêu được bảo đảm hợp lý mà vào tính chính đáng của thiết kế, sự tương xứng của bằng chứng và tính minh bạch của kết luận. Khung bốn tiêu chí là điểm khởi đầu để đánh giá thực hành này và phát triển nghiên cứu tiếp theo. Tài liệu tham khảo 1. IAASB (2024). International Standard on Sustainability Assurance 5000: General Requirements for Sustainability Assurance Engagements, IAASB. 2. IAASB (2025). ISSA 5000 Implementation Guide, IAASB.

Kiểm toán ghi nhận chi chuyển giao theo IPSAS 48: rủi ro, bằng chứng và hàm ý cho Việt Nam

IPSAS 48, có hiệu lực từ kỳ báo cáo bắt đầu ngày 01/01/2026, ghi nhận chi chuyển giao theo quyền và nghĩa vụ của bên cấp. Bài viết xem xét chuẩn mực từ góc độ kiểm toán báo cáo tài chính, tập trung vào rủi ro phân loại sai, sai kỳ, bỏ sót dự phòng hoặc nợ và chưa giảm tài sản quyền chuyển giao. Phân tích nội dung và bốn tình huống được dùng để xác định cơ sở dẫn liệu, dấu hiệu rủi ro và bằng chứng. Phê duyệt, giải ngân và chi phí có thể thuộc các kỳ khác nhau; kiểm toán viên cần xem xét tính thực thi, nghĩa vụ hiện tại, nghiệm thu và thanh toán sau kỳ. Bài viết đề xuất ma trận rủi ro – thủ tục, coi IPSAS 48 là tham chiếu quốc tế chứ không phải quy định tự động áp dụng tại Việt Nam. Từ khóa: IPSAS 48; kiểm toán chi chuyển giao; rủi ro kiểm toán; bằng chứng kiểm toán; kế toán khu vực công. 1. Đặt vấn đề Các khoản cấp kinh phí, hỗ trợ chương trình và chuyển giao tài sản thường có hồ sơ phân tán giữa bên cấp, bên nhận và cơ quan quản lý ngân sách. Đã giải ngân chưa chắc là chi phí kỳ này; chưa thanh toán cũng không loại trừ nghĩa vụ. Vì vậy, kiểm toán cần nhận diện cả nguy cơ ghi chi phí quá sớm khi quyền còn hiệu lực và nguy cơ bỏ sót chi phí, nợ phải trả khi bên nhận đã hoàn thành. IPSAS 48 – Chi chuyển giao, ban hành năm 2023, có hiệu lực từ 01/01/2026 và cho phép áp dụng sớm (IPSASB, 2023). Chuẩn mực xác định khi nào bên cấp ghi chi phí, tài sản quyền chuyển giao hoặc nợ phải trả. Bài viết đặt câu hỏi: các quy tắc này tạo ra rủi ro sai sót nào và kiểm toán viên cần bằng chứng gì để kết luận? Bốn tình huống được phân tích theo cơ sở dẫn liệu nhằm đề xuất thủ tục kiểm toán cho các giao dịch chuyển giao. 2. Quy tắc ghi nhận và trọng tâm kiểm toán theo IPSAS 48 2.1. Phân định chi chuyển giao và thỏa thuận ràng buộc Chi chuyển giao phát sinh khi bên cấp cung cấp nguồn lực mà không trực tiếp nhận lại nguồn lực tương ứng; một số giao dịch, như phúc lợi xã hội theo IPSAS 42, thuộc chuẩn mực khác. Kiểm toán viên cần xét bản chất, không chỉ căn cứ tên khoản chi, nguồn kinh phí hay quyết định phê duyệt. Phân loại sai có thể dẫn đến áp dụng sai tiêu chí ghi nhận và công bố (IPSASB, 2023). Thỏa thuận ràng buộc tạo quyền, nghĩa vụ có thể thực thi bằng cơ chế pháp lý hoặc tương đương. Tên gọi hợp đồng hay quyết định chưa đủ để kết luận. Cần kiểm tra điều khoản hoàn trả, chế tài, quyền yêu cầu thực hiện, tập quán và bối cảnh pháp lý. Dự toán xác nhận thẩm quyền ngân sách nhưng không tự chứng minh quyền hay nghĩa vụ kế toán đã phát sinh. 2.2. Hai mô hình ghi nhận và hệ quả kiểm toán Nếu không có thỏa thuận ràng buộc, bên cấp đánh giá theo IPSAS 19 liệu đã có nghĩa vụ pháp lý hoặc ngầm định, dòng nguồn lực ra có khả năng xảy ra và giá trị ước tính đáng tin cậy hay chưa. Rủi ro là bỏ sót hoặc ghi sai kỳ dự phòng. Kiểm toán viên kiểm tra cam kết, thông lệ, công bố, hồ sơ pháp lý và giả định ước tính. Nếu chưa có nghĩa vụ, chi phí chỉ ghi khi bên cấp mất quyền kiểm soát nguồn lực (IPSASB, 2026). Với thỏa thuận ràng buộc, việc ký kết khi hai bên chưa thực hiện không tự tạo tài sản, nợ hay chi phí. Bên cấp chuyển trước thì ghi tài sản quyền còn hiệu lực; bên nhận thực hiện trước thì ghi chi phí và nợ tương ứng. Rủi ro là ghi hết khoản ứng trước thành chi phí, không giảm tài sản theo tiến độ hoặc bỏ sót nợ. Kiểm toán cần kiểm tra quyền thực thi, tiến độ, nghiệm thu và thanh toán sau kỳ (IPSASB, 2023, 2026). 3. Phương pháp nghiên cứu Bài viết phân tích IPSAS 48 và IPSAS 19 theo điều kiện giao dịch, sự kiện ghi nhận, khoản mục và công bố. Bốn tình huống được mã hóa theo tính ràng buộc và thứ tự thực hiện; kết quả được ánh xạ với rủi ro sai sót, cơ sở dẫn liệu và bằng chứng. Khung tham chiếu gồm đánh giá rủi ro theo ISA 315 (Revised 2019) và nguyên tắc bằng chứng trong ISA 500; các thủ tục gợi ý không thay thế xét đoán nghề nghiệp hoặc quy định trong nước (International Auditing and Assurance Standards Board [IAASB], 2019, 2025). Số liệu chỉ nhằm minh họa. 4. Rủi ro sai sót và đáp ứng kiểm toán 4.1. Bốn tình huống và thủ tục trọng tâm Tình huống A – không ràng buộc, chưa có nghĩa vụ. C phê duyệt hỗ trợ 800 triệu đồng ngày 01/11; quyết định có thể hủy, C chuyển tiền ngày 20/12. Rủi ro là ghi chi phí quá sớm tại ngày phê duyệt. Kiểm toán viên kiểm tra khả năng hủy, cam kết đã công bố và chứng từ chuyển tiền; phê duyệt ngân sách không tự chứng minh nghĩa vụ hiện tại. Tình huống B – không ràng buộc, có nghĩa vụ hiện tại. C công bố hỗ trợ 500 triệu đồng ngày 01/11; giả định đã tạo nghĩa vụ ngầm định và ước tính đáng tin cậy. C ghi chi phí, dự phòng rồi thanh toán ngày 15/12. Rủi ro là bỏ sót dự phòng hoặc ghi chi phí hai lần. Kiểm toán viên đối chiếu thông báo, thông lệ, hồ sơ pháp lý, giả định ước tính và thanh toán sau kỳ. Tình huống C – ràng buộc, bên cấp chuyển trước. C chuyển 1.200 triệu đồng cho D thực hiện ba đợt đào tạo, hai đợt được nghiệm thu đến 31/12. C ghi chi phí 800 triệu đồng và tài sản quyền còn 400 triệu đồng. Rủi ro là ghi toàn bộ tiền ứng trước thành chi phí hoặc không giảm tài sản đã hết quyền. Kiểm toán viên kiểm tra điều khoản hoàn trả, nghiệm thu, sản phẩm, phân bổ giá trị và xác nhận số dư với bên nhận. Tình huống D – ràng buộc, bên nhận thực hiện trước. D hoàn thành giai đoạn trị giá 200 triệu đồng, C chưa thanh toán. C ghi chi phí và nợ 200 triệu đồng. Rủi ro là bỏ sót nghĩa vụ. Kiểm toán viên kiểm tra nghiệm thu, điều kiện thanh toán, khoản chi sau kỳ và hồ sơ tìm kiếm nợ chưa ghi nhận. Bảng 1: Ánh xạ tình huống với rủi ro và đáp ứng kiểm toán Tình huống Rủi ro/cơ sở dẫn liệu Đáp ứng kiểm toán gợi ý A – phê duyệt, chưa có nghĩa vụ Chi phí quá sớm; đúng kỳ Kiểm tra khả năng hủy, cam kết đã công bố và ngày chuyển tiền. B – có nghĩa vụ, đã trả Thiếu dự phòng; ghi chi phí hai lần Kiểm tra nghĩa vụ ngầm định, ước tính và tất toán sau thanh toán. C – chuyển trước Chi phí vượt mức; tài sản quyền bị ghi thiếu Đối chiếu thỏa thuận, nghiệm thu từng đợt và số dư quyền còn lại. D – bên nhận làm trước Bỏ sót nợ; sai kỳ chi phí Kiểm tra nghiệm thu, khoản trả sau kỳ và tìm kiếm nợ chưa ghi nhận. Lệnh chi xác nhận dòng tiền nhưng không tự chứng minh tính ràng buộc, nghĩa vụ đã hoàn thành hay giá trị tài sản quyền còn lại. Thủ tục cần hướng vào rủi ro cụ thể, kết hợp hồ sơ pháp lý, xác nhận bên nhận, nghiệm thu và sự kiện sau ngày báo cáo. 4.2. Ma trận bằng chứng và thủ tục kiểm toán Bằng chứng cần phù hợp, đáng tin cậy và đầy đủ; hồ sơ do đơn vị tự lập cần được đối chiếu. Quyết định phê duyệt không thay thế hợp đồng hay bằng chứng thực hiện. Báo cáo của bên nhận cần đối chiếu với nghiệm thu, sản phẩm hoặc xác nhận phù hợp. Với nghĩa vụ ngầm định, kiểm tra thông lệ và thông tin đã công bố. Bảng 2 gắn từng xét đoán với thủ tục trọng tâm. Bảng 2. Hồ sơ và thủ tục kiểm toán gợi ý Xét đoán Bằng chứng cần thu thập Thủ tục kiểm toán gợi ý Phạm vi, chủ thể Quyết định, thỏa thuận, mã giao dịch Đọc hồ sơ, đối chiếu danh sách chi và kiểm tra phân loại. Tính ràng buộc Chế tài, hoàn trả, căn cứ pháp lý Kiểm tra điều khoản; khi cần, tham vấn pháp lý hoặc xác nhận. Nghĩa vụ trước thanh toán Cam kết, thông lệ, công bố, hồ sơ dự phòng Rà soát biên bản, thông tin công khai và đánh giá ước tính. Tiến độ, nghiệm thu Chứng từ, sản phẩm, biên bản theo giai đoạn Quan sát/kiểm tra hồ sơ, xác nhận bên nhận, tái tính phân bổ. Số dư cuối kỳ Bảng đối chiếu quyền, nghĩa vụ, thanh toán Kiểm tra cut-off, sự kiện sau kỳ và tính đầy đủ thuyết minh. 5. Hàm ý đối với kiểm toán khu vực công Việt Nam IPSAS 48 là chuẩn mực quốc tế; áp dụng tại Việt Nam phải căn cứ chế độ kế toán có hiệu lực. Kiểm toán viên trước hết xác định tiêu chí lập báo cáo mà đơn vị áp dụng, rồi đánh giá sai lệch theo tiêu chí đó. IPSAS 48 có thể hỗ trợ phân tích và hoàn thiện hướng dẫn, nhưng không tự tạo căn cứ kết luận vi phạm khi chưa được nội luật hóa (Bộ Tài chính, 2024, 2025a, 2025b; Quốc hội, 2025). Kiểm toán nhà nước và kiểm toán độc lập có thể đưa giao dịch chuyển giao vào đánh giá rủi ro, rồi: lập danh sách khoản cấp theo đối tượng và nguồn; đối chiếu quyết định với thỏa thuận; rà soát khoản chi gần ngày khóa sổ; kiểm tra nghiệm thu; xác nhận với bên nhận khi phù hợp; tìm nghĩa vụ chưa ghi nhận; tái tính tài sản quyền, dự phòng và nợ; kiểm tra thuyết minh. Phạm vi thủ tục căn cứ trọng yếu và rủi ro, không áp dụng máy móc cùng một chương trình cho mọi khoản tài trợ. Đơn vị cần lưu hồ sơ theo từng thỏa thuận và theo dõi riêng giải ngân, nghĩa vụ hoàn thành, quyền còn hiệu lực. Cơ quan kiểm toán có thể dùng sai lệch để nhận diện điểm yếu kiểm soát và nhu cầu hướng dẫn. Kiểm toán tài chính không thay thế đánh giá hiệu quả xã hội; tác động chương trình cần chỉ tiêu phi tài chính. Do tình huống là giả định, nghiên cứu tiếp theo cần thử nghiệm ma trận trên hồ sơ thực tế. 6. Kết luận IPSAS 48 chuyển trọng tâm kiểm toán từ chứng từ chi sang quyền, nghĩa vụ, tiến độ và kỳ ghi nhận. Các tình huống chỉ ra rủi ro về phân loại, tính đầy đủ, đúng kỳ và đo lường. Ma trận nối rủi ro với bằng chứng, thủ tục và tiêu chí pháp lý tại Việt Nam, hỗ trợ kiểm toán báo cáo tài chính công và hoàn thiện hướng dẫn kế toán. Tài liệu tham khảo Bộ Tài chính. (2024). Thông tư số 24/2024/TT-BTC ngày 17/4/2024 hướng dẫn Chế độ kế toán hành chính, sự nghiệp. https://congbao.chinhphu.vn/van-ban/thong-tu-so-24-2024-tt-btc-41775.htm; Bộ Tài chính. (2025a). Thông tư số 46/2025/TT-BTC ngày 20/6/2025 sửa đổi, bổ sung, bãi bỏ các thông tư trong lĩnh vực kế toán, kiểm toán. https://chinhphu.vn/?classid=0&docid=214192&pageid=27160; Bộ Tài chính. (2025b). Thông tư số 108/2025/TT-BTC ngày 14/11/2025 hướng dẫn lập báo cáo tài chính hợp nhất của đơn vị kế toán hành chính, sự nghiệp. https://vanban.chinhphu.vn/?classid=1&docid=216119&pageid=27160&typegroupid=6; International Public Sector Accounting Standards Board. (2023). IPSAS 48, Transfer Expenses. https://www.ipsasb.org/publications/ipsas-48-transfer-expenses; International Public Sector Accounting Standards Board. (2026). 2026 Handbook of International Public Sector Accounting Standards Board Pronouncements. https://www.ipsasb.org/publications/2026-handbook-international-public-sector-accounting-standards-board-pronouncements; International Auditing and Assurance Standards Board. (2019). ISA 315 (Revised 2019): Identifying and Assessing the Risks of Material Misstatement. https://www.iaasb.org/publications/isa-315-revised-2019-identifying-and-assessing-risks-material-misstatement; International Auditing and Assurance Standards Board. (2025). 2025 Handbook of International Quality Management, Auditing, Review, Other Assurance, and Related Services Pronouncements. https://www.iaasb.org/publications/2025-handbook-international-quality-management-auditing-review-other-assurance-and-related-services; Quốc hội. (2025). Luật Ngân sách nhà nước số 89/2025/QH15 ngày 25/6/2025. https://vanban.chinhphu.vn/?classid=1&docid=214601&orggroupid=1&pageid=27160.

Đề xuất mô hình cơ sở dữ liệu tập trung phục vụ kiểm toán dựa trên dữ liệu tại Kiểm toán nhà nước

1. Sự cần thiết và định hướng thí điểm mô hình quản lý, thu thập dữ liệu lớn Việc xây dựng mô hình quản lý và thu thập dữ liệu lớn là nền tảng quan trọng để triển khai kiểm toán dựa trên dữ liệu trong Kiểm toán nhà nước. Tuy nhiên, do đây là mô hình mới, liên quan đồng thời đến nhiều yếu tố như hạ tầng công nghệ, quy trình nghiệp vụ, cơ chế phối hợp và nguồn nhân lực nên việc triển khai đồng loạt trên phạm vi toàn ngành ngay từ đầu sẽ tiềm ẩn nhiều rủi ro và khó khăn. Vì vậy, trước khi triển khai chính thức, cần thực hiện thí điểm nhằm kiểm chứng tính khả thi của mô hình, đánh giá hiệu quả của các giải pháp đề xuất và từng bước hoàn thiện quy trình quản lý, thu thập và khai thác dữ liệu. Mục tiêu của giai đoạn thử nghiệm không chỉ là xây dựng một kho dữ liệu phục vụ một cuộc kiểm toán cụ thể mà hướng tới hình thành mô hình quản trị dữ liệu thống nhất cho toàn ngành Kiểm toán nhà nước. Thông qua quá trình thí điểm, các đơn vị có thể đánh giá khả năng thu thập dữ liệu từ nhiều nguồn khác nhau, kiểm tra mức độ tương thích giữa các hệ thống thông tin, hoàn thiện quy trình chuẩn hóa và quản lý dữ liệu, đồng thời xác định các yêu cầu về hạ tầng kỹ thuật, bảo mật và phân quyền khai thác dữ liệu. Đây cũng là cơ sở để đánh giá mức độ sẵn sàng của Kiểm toán nhà nước trong việc triển khai mô hình kiểm toán số trong thời gian tới. Quá trình thử nghiệm cần được thực hiện theo lộ trình phù hợp, ưu tiên các lĩnh vực đã có dữ liệu điện tử, có khả năng kết nối và chia sẻ dữ liệu, đồng thời lựa chọn một số cuộc kiểm toán tiêu biểu để đánh giá toàn diện từ khâu thu thập, lưu trữ, quản lý đến khai thác dữ liệu. Kết quả của giai đoạn thử nghiệm sẽ là căn cứ để hoàn thiện các quy trình nghiệp vụ, xây dựng các tiêu chuẩn kỹ thuật, chuẩn hóa mô hình dữ liệu và hình thành kho dữ liệu dùng chung của Kiểm toán nhà nước. Để bảo đảm tính hệ thống, nội dung thử nghiệm được triển khai theo ba nhóm nội dung chính. Thứ nhất là xây dựng mô hình cơ sở dữ liệu phục vụ hoạt động kiểm toán, bao gồm kiến trúc dữ liệu, mô hình lưu trữ, chuẩn hóa dữ liệu và quản lý Metadata. Thứ hai là xây dựng cơ chế quản lý, phân quyền và bảo đảm an toàn dữ liệu nhằm đáp ứng yêu cầu khai thác hiệu quả nhưng vẫn bảo đảm bí mật nhà nước và an toàn thông tin. Thứ ba là thử nghiệm phương thức thu thập dữ liệu trực tiếp từ các cuộc kiểm toán kết hợp với kết nối, chia sẻ dữ liệu từ các cơ sở dữ liệu quốc gia, cơ sở dữ liệu chuyên ngành và các hệ thống thông tin của bộ, ngành, địa phương, từng bước hình thành nguồn dữ liệu lớn phục vụ hoạt động kiểm toán. 2. Nguyên tắc xây dựng mô hình cơ sở dữ liệu tập trung phục vụ kiểm toán Trong bối cảnh chuyển đổi số và sự phát triển mạnh mẽ của dữ liệu lớn, dữ liệu đã trở thành một trong những nguồn lực quan trọng nhất đối với hoạt động quản lý nhà nước cũng như hoạt động kiểm toán. Nếu trước đây, bằng chứng kiểm toán chủ yếu được thu thập thông qua hồ sơ giấy, báo cáo tổng hợp hoặc các bảng biểu do đơn vị được kiểm toán cung cấp thì hiện nay phần lớn các hoạt động quản lý đều được thực hiện trên các hệ thống thông tin điện tử. Điều này đồng nghĩa với việc mọi nghiệp vụ phát sinh đều để lại dấu vết dữ liệu dưới dạng giao dịch điện tử, nhật ký hệ thống, cơ sở dữ liệu quan hệ, dữ liệu phi cấu trúc hoặc dữ liệu thời gian thực. Đây là nguồn thông tin có giá trị rất lớn để phục vụ hoạt động kiểm toán nếu được tổ chức, quản lý và khai thác một cách khoa học. Tuy nhiên, thực tế hiện nay cho thấy dữ liệu phục vụ hoạt động kiểm toán của Kiểm toán nhà nước còn phân tán tại nhiều đơn vị, nhiều đoàn kiểm toán và nhiều hệ thống thông tin khác nhau. Mỗi cuộc kiểm toán thường yêu cầu đơn vị được kiểm toán cung cấp dữ liệu phục vụ riêng cho cuộc kiểm toán đó. Sau khi cuộc kiểm toán kết thúc, phần lớn dữ liệu được lưu trữ cùng hồ sơ kiểm toán và ít được tái sử dụng cho các cuộc kiểm toán tiếp theo. Điều này dẫn đến nhiều hạn chế như dữ liệu bị phân mảnh, thiếu tính liên thông, khó tìm kiếm, khó chia sẻ, không hình thành được kho dữ liệu lịch sử và làm giảm đáng kể giá trị của dữ liệu trong dài hạn. Một hạn chế khác là dữ liệu được thu thập giữa các cuộc kiểm toán chưa có sự thống nhất về cấu trúc. Cùng một loại dữ liệu nhưng mỗi đoàn kiểm toán có thể yêu cầu theo các biểu mẫu khác nhau, tên trường dữ liệu khác nhau hoặc định dạng khác nhau. Điều này khiến việc tổng hợp dữ liệu trên phạm vi toàn ngành gặp nhiều khó khăn. Trong nhiều trường hợp, cùng một đơn vị được kiểm toán nhưng phải nhiều lần cung cấp cùng một loại dữ liệu cho các đoàn kiểm toán khác nhau, vừa làm tăng chi phí tuân thủ của đơn vị được kiểm toán, vừa làm giảm hiệu quả khai thác dữ liệu của Kiểm toán nhà nước. Trong khi đó, xu hướng phát triển của các Cơ quan Kiểm toán tối cao trên thế giới đều hướng tới việc xây dựng kho dữ liệu tập trung (Audit Data Repository) nhằm lưu trữ toàn bộ dữ liệu thu thập được từ các cuộc kiểm toán và các nguồn dữ liệu bên ngoài. Kho dữ liệu này không chỉ phục vụ từng cuộc kiểm toán mà còn được coi là tài sản dữ liệu của cơ quan kiểm toán, liên tục được cập nhật, mở rộng và khai thác cho nhiều mục đích khác nhau như đánh giá rủi ro, lập kế hoạch kiểm toán, phát hiện gian lận, hỗ trợ điều hành, nghiên cứu chính sách và phát triển các mô hình trí tuệ nhân tạo. Xuất phát từ yêu cầu đó, đề tài đề xuất xây dựng mô hình cơ sở dữ liệu tập trung phục vụ hoạt động kiểm toán của Kiểm toán nhà nước theo định hướng hiện đại, đáp ứng yêu cầu lưu trữ dữ liệu lớn, hỗ trợ khai thác linh hoạt và có khả năng mở rộng trong tương lai. Mô hình này không chỉ phục vụ việc lưu trữ dữ liệu mà còn là nền tảng cho toàn bộ hệ sinh thái phân tích dữ liệu, trí tuệ nhân tạo và kiểm toán số của Kiểm toán nhà nước. Mô hình cơ sở dữ liệu được xây dựng dựa trên năm nguyên tắc cơ bản: Thứ nhất, dữ liệu chỉ thu thập một lần nhưng được sử dụng nhiều lần. Đây là nguyên tắc quan trọng nhất trong quản trị dữ liệu hiện đại. Mọi dữ liệu thu thập được từ các cuộc kiểm toán hoặc từ các cơ quan, tổ chức bên ngoài sẽ được chuẩn hóa và lưu trữ tập trung để phục vụ cho nhiều cuộc kiểm toán khác nhau. Việc này giúp giảm đáng kể thời gian thu thập dữ liệu, giảm chi phí của đơn vị được kiểm toán và hình thành kho dữ liệu dùng chung của toàn ngành. Thứ hai, dữ liệu phải được chuẩn hóa ngay từ đầu. Trước khi đưa vào kho dữ liệu, mọi dữ liệu cần được chuẩn hóa về định dạng, kiểu dữ liệu, đơn vị tính, mã định danh, danh mục dùng chung và các quy tắc đặt tên. Việc chuẩn hóa giúp dữ liệu từ nhiều nguồn khác nhau có thể liên kết với nhau, đồng thời tạo điều kiện thuận lợi cho việc xây dựng các mô hình phân tích dữ liệu lớn. Thứ ba, dữ liệu phải bảo đảm khả năng truy xuất nguồn gốc. Mỗi tập dữ liệu khi được đưa vào hệ thống đều phải lưu giữ đầy đủ thông tin về nguồn cung cấp, thời gian thu thập, đơn vị cung cấp, cuộc kiểm toán liên quan, người thực hiện và các lần chỉnh sửa. Điều này giúp kiểm toán viên có thể xác minh nguồn gốc của dữ liệu bất kỳ lúc nào và bảo đảm tính tin cậy của bằng chứng kiểm toán. Thứ tư, dữ liệu phải được quản trị xuyên suốt vòng đời. Mỗi tập dữ liệu đều trải qua các giai đoạn hình thành, tiếp nhận, kiểm tra chất lượng, lưu trữ, khai thác, cập nhật, lưu trữ lâu dài và hủy bỏ theo quy định. Việc quản trị vòng đời dữ liệu giúp tránh tình trạng dữ liệu lỗi thời, dữ liệu trùng lặp hoặc dữ liệu không còn giá trị nhưng vẫn chiếm tài nguyên lưu trữ. Thứ năm, kiến trúc dữ liệu phải có khả năng mở rộng. Khối lượng dữ liệu của Kiểm toán nhà nước sẽ tăng rất nhanh khi thực hiện kết nối với các cơ sở dữ liệu quốc gia, dữ liệu từ các bộ, ngành và dữ liệu thu thập từ các cuộc kiểm toán. Vì vậy, hệ thống phải được thiết kế theo kiến trúc mở, cho phép mở rộng dung lượng lưu trữ, mở rộng năng lực xử lý và bổ sung các nguồn dữ liệu mới mà không làm ảnh hưởng đến hoạt động của toàn hệ thống. 3. Đề xuất kiến trúc cơ sở dữ liệu Lakehouse và các thành phần quản trị dữ liệu 3.1. Kiến trúc Lakehouse trong xây dựng cơ sở dữ liệu phục vụ kiểm toán Trên cơ sở các nguyên tắc trên, đề tài đề xuất áp dụng mô hình kiến trúc Lakehouse làm nền tảng xây dựng cơ sở dữ liệu phục vụ hoạt động kiểm toán. Đây là mô hình đang được nhiều tổ chức quốc tế và doanh nghiệp lớn sử dụng bởi khả năng kết hợp ưu điểm của Data Lake và Data Warehouse trong cùng một kiến trúc. Nếu Data Warehouse truyền thống phù hợp với dữ liệu đã được chuẩn hóa thì Data Lake có khả năng lưu trữ dữ liệu với quy mô rất lớn, bao gồm cả dữ liệu có cấu trúc, bán cấu trúc và phi cấu trúc. Lakehouse cho phép lưu trữ đồng thời tất cả các loại dữ liệu nhưng vẫn bảo đảm hiệu năng truy vấn và khả năng phân tích như một kho dữ liệu truyền thống. Trong mô hình được đề xuất, toàn bộ dữ liệu được chia thành bốn lớp chính. Lớp thứ nhất là lớp dữ liệu gốc (Raw Data Layer). Đây là nơi lưu trữ toàn bộ dữ liệu được tiếp nhận từ các cuộc kiểm toán hoặc từ các hệ thống bên ngoài mà chưa thực hiện bất kỳ thao tác chỉnh sửa nào. Dữ liệu được lưu giữ đúng nguyên trạng nhằm bảo đảm khả năng đối chiếu, kiểm chứng và phục hồi khi cần thiết. Mọi dữ liệu sau khi tiếp nhận đều được gắn mã định danh, thời gian tiếp nhận, nguồn dữ liệu và thông tin về cuộc kiểm toán tương ứng. Lớp thứ hai là lớp dữ liệu chuẩn hóa (Standardized Data Layer). Sau khi dữ liệu được tiếp nhận, hệ thống sẽ tự động thực hiện các bước kiểm tra chất lượng, loại bỏ dữ liệu trùng lặp, chuẩn hóa kiểu dữ liệu, chuẩn hóa đơn vị tính, chuẩn hóa mã dùng chung và bổ sung các thông tin còn thiếu. Đây là lớp dữ liệu phục vụ chủ yếu cho việc khai thác nghiệp vụ của các đoàn kiểm toán. Lớp thứ ba là lớp dữ liệu tổng hợp (Curated Data Layer). Tại lớp này, dữ liệu được tổng hợp theo từng lĩnh vực như ngân sách nhà nước, đầu tư công, doanh nghiệp nhà nước, ngân hàng, công nghệ thông tin, tài nguyên môi trường hoặc dịch vụ công trực tuyến. Hệ thống đồng thời xây dựng các chỉ số, các bảng dữ liệu tổng hợp và các mô hình dữ liệu chuyên ngành nhằm phục vụ trực tiếp cho hoạt động phân tích. Lớp cuối cùng là lớp dữ liệu phân tích (Analytics Layer). Đây là lớp dữ liệu phục vụ trực tiếp cho các công cụ phân tích dữ liệu lớn, Dashboard, trí tuệ nhân tạo và các mô hình học máy. Toàn bộ dữ liệu tại lớp này đã được tối ưu hóa cho việc khai thác, giúp giảm đáng kể thời gian xử lý của các công cụ phân tích và nâng cao hiệu quả vận hành của hệ thống. Việc phân chia thành nhiều lớp dữ liệu mang lại nhiều lợi ích quan trọng. Thứ nhất, dữ liệu gốc luôn được bảo toàn, giúp bảo đảm tính toàn vẹn của bằng chứng kiểm toán. Thứ hai, dữ liệu được xử lý theo từng giai đoạn giúp nâng cao chất lượng dữ liệu và giảm thiểu sai sót. Thứ ba, việc tách riêng lớp dữ liệu phân tích giúp tối ưu hóa hiệu năng của các hệ thống báo cáo và trí tuệ nhân tạo mà không ảnh hưởng đến dữ liệu gốc. 3.2. Hệ thống Metadata, Data Catalog và Data Lineage Một thành phần quan trọng khác của mô hình cơ sở dữ liệu là hệ thống Metadata và Data Catalog. Metadata được hiểu là tập hợp các thông tin mô tả về dữ liệu như tên dữ liệu, ý nghĩa nghiệp vụ, kiểu dữ liệu, nguồn dữ liệu, đơn vị quản lý, thời điểm cập nhật và quy tắc khai thác. Trong khi đó, Data Catalog đóng vai trò như "danh mục dữ liệu" của toàn ngành Kiểm toán nhà nước. Thông qua Data Catalog, kiểm toán viên có thể nhanh chóng tìm kiếm dữ liệu cần sử dụng mà không phải biết chính xác dữ liệu đang được lưu trữ ở đâu hoặc thuộc đơn vị nào quản lý. Bên cạnh Metadata, hệ thống cũng cần quản lý Data Lineage nhằm theo dõi toàn bộ quá trình hình thành và biến đổi của dữ liệu. Mỗi tập dữ liệu đều được ghi nhận lịch sử từ thời điểm tiếp nhận, quá trình chuẩn hóa, các lần chỉnh sửa, các mô hình phân tích đã sử dụng cũng như các báo cáo được tạo ra từ tập dữ liệu đó. Data Lineage giúp nâng cao tính minh bạch, tăng khả năng kiểm chứng và hỗ trợ rất hiệu quả cho việc kiểm soát chất lượng dữ liệu. 3.3. Tích hợp và kết nối với các hệ thống thông tin bên ngoài Để nâng cao khả năng khai thác dữ liệu, mô hình cơ sở dữ liệu cần được thiết kế theo hướng tích hợp với các hệ thống thông tin bên ngoài thông qua nền tảng chia sẻ dữ liệu quốc gia. Thay vì lưu trữ hoàn toàn mọi dữ liệu tại Kiểm toán nhà nước, hệ thống có thể kết hợp giữa dữ liệu được lưu trữ nội bộ và dữ liệu được truy cập theo thời gian thực từ các cơ sở dữ liệu quốc gia hoặc cơ sở dữ liệu của các bộ, ngành. Cách tiếp cận này giúp giảm đáng kể chi phí lưu trữ, đồng thời bảo đảm dữ liệu luôn được cập nhật mới nhất. 4. Ý nghĩa và định hướng khai thác mô hình trong hoạt động kiểm toán Mô hình cơ sở dữ liệu được đề xuất không chỉ phục vụ các cuộc kiểm toán hiện tại mà còn hướng tới mục tiêu xây dựng tài sản dữ liệu lâu dài của Kiểm toán nhà nước. Khi số lượng cuộc kiểm toán ngày càng tăng, khối lượng dữ liệu được tích lũy sẽ ngày càng lớn và trở thành nguồn tri thức quan trọng để phát triển các mô hình đánh giá rủi ro, lựa chọn chuyên đề kiểm toán, phát hiện gian lận và ứng dụng trí tuệ nhân tạo. Đây sẽ là nền tảng quan trọng để Kiểm toán nhà nước từng bước chuyển đổi từ phương thức kiểm toán dựa trên hồ sơ sang mô hình kiểm toán dựa trên dữ liệu, phù hợp với xu thế phát triển của các Cơ quan Kiểm toán tối cao trên thế giới và định hướng chuyển đổi số của Việt Nam.