Giữa nhịp sống hiện đại, những khung dệt, điệu xòe, tiếng khèn và lễ hội truyền thống vẫn được đồng bào các dân tộc Lai Châu gìn giữ trong đời sống thường ngày. Bảo tồn văn hóa vì thế không chỉ là phục dựng một nghi lễ hay lưu giữ một hiện vật, mà còn là giữ tiếng nói, nghề truyền thống, ký ức cộng đồng và tạo thêm sinh kế cho người dân.
Một bộ trang phục truyền thống của phụ nữ Mông có thể mất nhiều tháng, thậm chí gần một năm mới hoàn thành. Từng công đoạn dệt vải, vẽ hoa văn bằng sáp ong, nhuộm chàm rồi thêu tay đều đòi hỏi sự kiên trì và đôi bàn tay thành thạo. Chị Giàng Thị Nắng, người dân tộc Mông ở bản Tu San, chia sẻ rằng mỗi năm chị đều tranh thủ thời gian may trang phục cho mình và các thành viên trong gia đình. Với chị, dù mất nhiều công sức, việc dệt và thêu vẫn cần được duy trì bởi đó là nét đẹp được các bà, các mẹ truyền lại. Từ khoảng 12-13 tuổi, nhiều phụ nữ trong bản đã bắt đầu học thêu thùa, may vá.
Câu chuyện của chị Nắng cho thấy văn hóa chỉ thực sự được bảo tồn khi còn hiện diện trong đời sống. Một nghề truyền thống sẽ khó tồn tại nếu không còn người làm; một làn điệu dân ca sẽ dần mất đi nếu không có lớp trẻ tiếp tục học và biểu diễn. Lai Châu hiện là nơi sinh sống của 20 dân tộc, tạo nên không gian văn hóa đa dạng với hệ thống tiếng nói, chữ viết, trang phục, lễ hội, nghệ thuật trình diễn và tri thức dân gian phong phú. Trong đó có những dân tộc rất ít người như Si La, Mảng, Cống. Đây là nét riêng đáng quý, nhưng đồng thời cũng đặt ra yêu cầu cấp thiết về bảo tồn khi số người am hiểu và thực hành văn hóa truyền thống ngày càng ít.

Tiết mục văn nghệ tại Lễ hội Then Kin Pang tỉnh Lai Châu năm 2026 Từ phục dựng lễ hội đến trao truyền trong cộng đồng
Thực hiện Nghị quyết số 04-NQ/TU của Ban Chấp hành Đảng bộ tỉnh và Nghị quyết số 59/2021/NQ-HĐND của HĐND tỉnh về bảo tồn, phát huy bản sắc văn hóa truyền thống tốt đẹp của các dân tộc gắn với phát triển du lịch, Lai Châu đã triển khai nhiều hoạt động sưu tầm, phục dựng và truyền dạy văn hóa. Tính đến hết năm 2025, theo báo cáo kết quả thực hiện của Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch, toàn tỉnh đã hỗ trợ khôi phục và phục dựng 14 lễ hội truyền thống, hàng năm duy trì tổ chức 45 lễ hội truyền thống các dân tộc; mở 41 lớp truyền dạy nghệ thuật trình diễn dân gian, nghề thủ công, kỹ thuật tạo hình trang phục, ẩm thực và chữ viết. Bên cạnh đó, tỉnh cũng đã hỗ trợ bảo tồn 1 chợ phiên truyền thống, cải tạo 41 nhà ở homestay theo kiến trúc bản địa, xây dựng 38 nhà vệ sinh đạt chuẩn tại các điểm du lịch và hỗ trợ 48 đội văn nghệ quần chúng tiêu biểu, góp phần đưa các di sản văn hóa phi vật thể quốc gia và đại diện của nhân loại tiếp tục được thực hành, trình diễn trong cộng đồng.
Các lễ hội như Gầu Tào của người Mông, Then Kin Pang, Nàng Han, Kin Lẩu Khẩu Mẩu của người Thái, Tủ Cải của người Dao hay lễ Cúng rừng của người Hà Nhì không chỉ đáp ứng nhu cầu tín ngưỡng, sinh hoạt tinh thần mà còn tạo không gian để đồng bào trình diễn trang phục, dân ca, dân vũ, trò chơi và ẩm thực truyền thống. Hiệu quả bảo tồn cũng được thể hiện qua sự tham gia ngày càng rộng của cộng đồng. Toàn tỉnh có 975 đội văn nghệ thôn, bản và cấp xã, trong đó phần lớn duy trì hoạt động thường xuyên. Nhiều đội tự chuẩn bị trang phục, nhạc cụ và tham gia biểu diễn tại các sự kiện của địa phương.
Văn hóa truyền thống cũng được đưa vào trường học. Có 45 trường thành lập và duy trì các câu lạc bộ bảo tồn văn hóa dân tộc; một số trường xây dựng góc trưng bày, tổ chức trò chơi dân gian, trình diễn trang phục hoặc biên soạn sổ tay tiếng dân tộc. Những hoạt động này giúp học sinh tiếp xúc với văn hóa của chính cộng đồng mình bằng trải nghiệm thực tế, thay vì chỉ tìm hiểu qua sách vở.

Người dân và du khách tham gia Lễ hội Then Kin Pang năm 2026 tại xã Khổng Lào, tỉnh Lai Châu Khoảng trống phía sau những kết quả
Dù đạt nhiều kết quả, công tác bảo tồn văn hóa ở Lai Châu vẫn đối mặt với không ít khó khăn. Một bộ phận người trẻ ít sử dụng tiếng mẹ đẻ trong giao tiếp hằng ngày; nhiều nghề thủ công cần thời gian học dài nhưng thu nhập chưa ổn định; số nghệ nhân am hiểu nghi lễ, dân ca, chữ viết cổ ngày càng cao tuổi, trong khi lực lượng kế cận còn mỏng. Không ít sản phẩm thủ công vẫn chủ yếu được làm để sử dụng trong gia đình hoặc phục vụ lễ hội, chưa có đầu ra đều đặn. Việc gắn văn hóa với du lịch ở một số nơi còn dừng ở biểu diễn theo sự kiện, chưa hình thành được sản phẩm trải nghiệm có khả năng tạo sinh kế lâu dài.
Cùng với đó, việc đánh giá hiệu quả nguồn lực đầu tư cần tiếp tục được chú trọng, gắn với các chỉ số đầu ra cụ thể như số nghệ nhân được hỗ trợ, số người trẻ theo học, số sản phẩm được tiêu thụ và số hộ dân có thêm thu nhập từ hoạt động văn hóa, du lịch. Đây là cơ sở để công tác phục dựng, tổ chức lễ hội đi vào chiều sâu, có người duy trì và tạo giá trị bền vững, lâu dài cho cộng đồng.
Trong bối cảnh Lai Châu vận hành mô hình chính quyền địa phương hai cấp, việc tổ chức các hoạt động văn hóa cũng cần được cập nhật theo đơn vị hành chính hiện hành. Điều này đòi hỏi sự phối hợp chặt chẽ, chủ động giữa các địa phương trong công tác quản lý, phân bổ nguồn lực và đồng tổ chức, tránh tình trạng chồng chéo hoặc bỏ ngỏ trách nhiệm đối với các di sản chung. Cùng với việc phân bổ nguồn lực trực tiếp về cơ sở, cần chú trọng đào tạo, nâng cao năng lực cho đội ngũ cán bộ văn hóa cấp xã nhằm bảo đảm các chính sách bảo tồn văn hóa được triển khai thông suốt, hiệu quả và sát thực tiễn.
Để di sản trở thành một phần của đời sống mới
Thời gian tới, công tác bảo tồn cần tiếp tục đặt cộng đồng ở vị trí trung tâm. Nghệ nhân và những người đang trực tiếp nắm giữ tri thức truyền thống cần được hỗ trợ để truyền dạy thường xuyên, có học viên kế cận và có môi trường thực hành. Việc kiểm kê, ghi âm, ghi hình, số hóa tiếng nói, chữ viết, nghi lễ và kỹ thuật thủ công cũng cần được thực hiện sớm, nhất là đối với những dân tộc rất ít người. Tuy nhiên, số hóa chỉ là một phương thức lưu giữ. Giá trị văn hóa vẫn phải được thực hành trong gia đình, bản làng, trường học và các sinh hoạt cộng đồng.
Cùng với đó, mỗi địa phương cần lựa chọn những giá trị thực sự đặc trưng để xây dựng sản phẩm du lịch phù hợp, tránh sân khấu hóa hoặc biến đổi nghi lễ chỉ để phục vụ khách tham quan. Khi người dân có thể bán sản phẩm thủ công, hướng dẫn trải nghiệm, biểu diễn văn nghệ hoặc cung cấp dịch vụ du lịch từ vốn văn hóa của mình, việc bảo tồn mới gắn được với lợi ích lâu dài. Giữ gìn bản sắc không có nghĩa là giữ nguyên mọi tập quán cũ. Những giá trị tốt đẹp cần được trao truyền, trong khi các hủ tục không còn phù hợp phải từng bước loại bỏ. Khi tiếng nói, trang phục, nghề thủ công và lễ hội vẫn tiếp tục hiện diện trong đời sống của thế hệ trẻ, văn hóa Lai Châu sẽ không chỉ được lưu giữ trong hồ sơ hay bảo tàng mà còn tiếp tục sống, thích nghi và tạo ra giá trị trong giai đoạn phát triển mới.