Bài viết nhằm mục tiêu đề xuất một số gợi ý cho việc triển khai các nghiên cứu liên ngành giữa tâm lý học và kế toán thông qua phân tích, tổng hợp các công bố quốc tế và Việt Nam về quản trị lợi nhuận và các yếu tố tâm lý liên quan. Trên cơ sở tổng quan tài liệu cho thấy, bên cạnh động cơ kinh tế, các cơ chế tâm lý như áp lực thành tích - stress, quá trình hợp lý hóa, khác biệt nhân cách và Bộ ba nhân cách tối có thể làm gia tăng xu hướng can thiệp vào báo cáo tài chính. Đặc biệt, stress không chỉ tác động trực tiếp mà còn có thể làm bộc phát mạnh hơn các đặc điểm của Bộ ba nhân cách tối, qua đó gia tăng chấp nhận hợp lý hóa và hành vi quản trị lợi nhuận. Đối với Việt Nam, các cơ chế như nể nang, áp lực từ cấp trên và nhóm lợi ích, cùng bối cảnh chuyển đổi từ VAS sang IFRS sau năm 2025, là những điều kiện thể chế - tâm lý cần được đưa vào mô hình nghiên cứu. Tuy nhiên, hiện vẫn chưa có mô hình tích hợp giữa áp lực, hợp lý hóa và nhân cách; chưa có thiết kế cho phép suy luận nhân quả; thiếu nghiên cứu đa cấp kết nối cấp cá nhân và cấp tổ chức và thiếu thang đo được kiểm định trong bối cảnh Việt Nam. Đây chính là hướng nghiên cứu có thể triển khai trong thời gian tới.

1. Ajzen, I. (1991). The theory of planned behavior. Organizational Behavior and Human Decision Processes, 50(2), 179-211;
2. Antonicelli, S., & Felski, E. A. (2024). The Effect of the Dark Triad on Organizational Fraud. Journal of Forensic Accounting Research, 9(1), 155-166;
3. Bai, M., Dong, N., Zhang, H., Zhang, J., & Xu, J. (2025). How personal values influence earnings management ethics: the mediation role of moral disengagement. Spanish Journal of Finance and Accounting, 54(1), 86-109;
4. Bandura, A. (1999). Moral disengagement in the perpetration of inhumanities. Personality and Social Psychology Review, 3(3), 193-209;
5. Bộ Tài chính. (2020). Quyết định số 345/QĐ-BTC phê duyệt Đề án áp dụng chuẩn mực báo cáo tài chính tại Việt Nam, ngày 16 tháng 3 năm 2020;
6. Brown, T. J. (2014). Advantageous comparison and rationalization of earnings management. Journal of Accounting Research, 52(4), 849-876;
7. Buchanan, J. L., Griffith, E. E., Lambert, T. A., & Perreault, S. (2025). Dark Triad Traits and Accounting: An Operating, Reporting, and Assurance Framework. Auditing: A Journal of Practice & Theory, 44(2), 27-49;
8. Byun, G., Lee, S., Dai, Y., Rhie, J., & Lee, J. H. (2025). When Pressure Breeds Misconduct: Job Strain, Coworker Support, and Unethical Pro-Organizational Behavior. Behavioral Sciences, 15(5), 573;
9. Cressey, D. R. (1953). Other people's money: A study in the social psychology of embezzlement. Glencoe, IL: Free Press;
10. Dinh, T. H., & Dinh, T. T. (2022). The Influence of Traditional Cultural Factors on the Professional Ethics in Accounting and Auditing in Vietnam. Proceedings of the International Conference on Research in Management & Technovation, 119-129;
11. Graham, J. R., Harvey, C. R., & Rajgopal, S. (2005). The economic implications of corporate financial reporting. Journal of Accounting and Economics, 40(1-3), 3-73;
12. Healy, P. M., & Wahlen, J. M. (1999). A review of the earnings management literature and its implications for standard setting. Accounting Horizons, 13(4), 365-383;
13. Hoàng Thị Việt Hà, & Đặng Ngọc Hùng. (2018). Yếu tố ảnh hưởng đến quản trị lợi nhuận: Nghiên cứu trường hợp các doanh nghiệp niêm yết tại Việt Nam. Tạp chí Khoa học & Công nghệ - Đại học Công nghiệp Hà Nội, 46(6), 60-67;
14. Jensen, M. C., & Meckling, W. H. (1976). Theory of the firm: Managerial behavior, agency costs and ownership structure. Journal of Financial Economics, 3(4), 305-360;
15. Misztal, A., & Comporek, M. (2025). Assessing the Risk of Earnings Management Through the Lens of Individual Moral Philosophy: Insights from Accounting Professionals. Risks, 13(10), 184;
16. Mutschmann, M., Hasso, T., & Pelster, M. (2022). Dark Triad managerial personality and financial reporting manipulation. Journal of Business Ethics, 181(3), 763-788;
17. Murphy, P. R. (2012). Attitude, Machiavellianism and the rationalization of misreporting. Accounting, Organizations and Society, 37(4), 242-259;
18. Nguyen, L. A., Dellaportas, S., Jalathge, S. L. U., Luong, H., Pham, T., & O'Connell, B. (2025). The practice and praxis of earnings management - views from practitioners in Vietnam. Qualitative Research in Accounting & Management, 23(1), 1-26;
19. Nguyen, Q., Kim, M. H., & Ali, S. (2024). Corporate governance and earnings management: Evidence from Vietnamese listed firms. International Review of Economics & Finance, 89, 775-801;
20. Roychowdhury, S. (2006). Earnings management through real activities manipulation. Journal of Accounting and Economics, 42(3), 335-370;
21. Sayal, K., & Singh, G. (2020). Investigating the role of theory of planned behavior and Machiavellianism in earnings management intentions. Accounting Research Journal, 33(6), 653-668;
22. Selart, M., & Johansen, S. T. (2011). Ethical decision making in organizations: The role of leadership stress. Journal of Business Ethics, 99(2), 129-143;
23. Trần Quốc Thịnh, & Trần Ngọc Anh Thư. (2020). Các nhân tố ảnh hưởng đến hành vi quản trị lợi nhuận tại các ngân hàng thương mại cổ phần Việt Nam. Tạp chí Khoa học & Đào tạo Ngân hàng, 217, 12-20;
24. Trần Thị Bích Duyên, & Phạm Nguyễn Đình Tuấn. (2020). Quản trị công ty và quản trị lợi nhuận tại Việt Nam: Tiếp cận từ phân tích tổng hợp. Tạp chí Nghiên cứu Tài chính - Marketing, 59, 25-39;
25. Vladu, A. B. (2013). Machiavellianism and short-term earnings management practices. Annales Universitatis Apulensis: Series Oeconomica, 15(2), 467-472.