Hệ thống NHTM nước ta đang có lượng nợ xấu rất lớn, thông thường ở các nước số nợ xấu thể hiện khoảng 1% trên tổng dư nợ đã bị coi là nhiều, đến 2% là báo động, 3% là trường hợp ngoại lệ.
VAMC: Thách thức vẫn còn phía trước
Theo ước tính của NHNN, tính đến cuối năm ngoái, nợ xấu của NHTM chiếm khoảng 7,8% tổng dư nợ. Con số cập nhật chính thức của NHNN ở thời điểm gần nhất là đến tháng 4/2013 với 4,67%. Còn theo con số của lãnh đạo chức năng công bố đến cuối tháng 5/2013 là 4,65%. Tuy nhiên đây là con số được cập nhật và công bố dựa trên tổng hợp báo cáo của các tổ chức tín dụng. Còn một con số khác, cao hơn nhiều (từ 8 - 10% tùy thời điểm công bố) qua giám sát từ xa của Cơ quan Thanh tra giám sát - Ngân hàng Nhà nước.
Trước thực trạng đó, để xử lý nợ xấu Thủ tướng Chính phủ Nguyễn Tấn Dũng đã ký ban hành Nghị định 53 về thành lập, tổ chức và hoạt động của Công ty Quản lý tài sản của các tổ chức tín dụng Việt Nam (gọi là Công ty Quản lý tài sản – VAMC) có hiệu lực từ ngày 9/7/2013.
Mục tiêu trong năm nay,VAMC sẽ xử lý khoảng 40.000 - 70.000 tỷ đồng nợ xấu. Nếu hoàn thành được mục tiêu này, có thể khẳng định ngay VAMC là sự thành công hiếm có trên thế giới, điều mà nhiều nền kinh tế chưa hề làm được. Đó là VAMC mua nợ của các NHTM với giá trị sổ sách, trả ngược lại bằng một loại trái phiếu đặc biệt do VAMC phát hành. Nhà nước không phải bỏ một khoản ngân sách khổng lồ nhằm giải quyết "cục máu đông" kia, mà nợ xấu vẫn được giải quyết gọn gàng.
Sự ra đời của VAMC đang được đặt rất nhiều kỳ vọng, đặc biệt là khi mô hình này đã được áp dụng thành công tại nhiều quốc gia trên thế giới. Chúng ta có thể kỳ vọng vào VAMC, bởi thực tế mô hình này đã thành công tại nhiều quốc gia trên thế giới, đặc biệt trong cuộc khủng hoảng kinh tế Châu Á năm 1997.
1- Những thách thức đối với VAMC.
Những thách thức mà Công ty Quản lý tài sản Quốc gia (VAMC) sẽ phải đối diện trong xử lý nợ xấu là không hề nhỏ. Nếu không có một hành lang pháp lý đủ mạnh và sự minh bạch của các tổ chức tín dụng trong việc phân loại nợ xấu thì chắc chắn những nỗ lực giải quyết nợ xấu của VAMC sẽ lại đi vào bế tắc. Điều này cũng là nguyên nhân giải thích vì sao sau hơn 1 tháng chính thức thành lập, VAMC chưa thể bắt tay xử lý nợ xấu.
Có thể đặt ra một số câu hỏi về những thách thức đặt ra cho VAMC, liệu có thể vượt qua đuợc không ? Đó là :
Về đòn bẩy tài chính : Quyền năng VAMC lớn nhưng thực lực tài chính chỉ 500 tỷ đồng là quá ít, Công ty này hy vọng sẽ phải giải quyết mục tiêu 40.000 - 70.000 tỉ đồng trong 5 tháng cuối năm, còn Ủy ban Giám sát tài chính Quốc gia cho rằng sẽ xử lý được 100 nghìn tỷ. Tất cả các ngân hàng thương mại và tổ chức tài chính đều phải tuân thủ quy định về an toàn vốn.Tỉ lệ này trên lý thuyết của VAMC sẽ chỉ là 0,7%, một con số quá thấp. Thông thường, tỷ lệ đòn bẩy tài chính ở một ngân hàng đang hoạt động khoảng 10/1, những đơn vị nào có tỷ lệ 15/1 được coi là rủi ro, còn nếu ở mức 20/1 là quá rủi ro, hơn nữa thì ngấp nghé phá sản bất cứ lúc nào. Một VAMC tầm cỡ quốc gia mà đòn bẩy tài chính như trên là khó thuyết phục về mặt kỹ thuật tài chính. Kinh nghiệm Ở các nước, khi nợ xấu trầm trọng, họ cũng lập Công ty mua bán nợ quốc gia và bỏ ra số tiền rất lớn từ ngân sách để mua đứt bán đoạn.
Trái phiếu “đặc biệt” của VAMC là loại trái phiếu gì? Chắc chắn là không phải trái phiếu Chính phủ, không phải trái phiếu công ty được Chính phủ bảo lãnh như trái phiếu Ngân hàng Phát triển Việt Nam, trái phiếu Ngân hàng Chính sách Xã hội và cũng khác xa với tín phiếu Ngân hàng Nhà nước, vốn là loại giấy tờ có giá đứng đầu về giá trị trong giao dịch nghiệp vụ thị trường mở. Cũng vì chưa có tiền lệ nên vẫn còn một băn khoăn nữa về mặt pháp lý : VAMC hoạt động theo Luật Công ty, nếu trái phiếu đó không có giá trị do VAMC hoạt động không hiệu quả thì ai sẽ có trách nhiệm?
Thông tư 02 và VAMC chính là hai công cụ cực kỳ quan trọng xử lý nợ xấu và có quan hệ rất mật thiết với nhau. Thông tư 02 giữ vai trò rất quan trọng trong việc xử lý nợ xấu, sẽ xác định rõ phần nợ xấu của các TCTD, từ đó VAMC mới có cơ sở để xử lý nợ. Nhưng, khi Thông tư 02 bị lùi thời hạn thực hiện thêm một năm, các ngân hàng đã và sẽ tìm cách giấu nợ xấu nhằm tránh VAMC “ Sờ gáy”, bởi theo quy định, chỉ những ngân hàng nào có nợ xấu trên 3% mới phải bán nợ cho VAMC. Cuối năm vừa rồi, biết rõ điều gì sẽ đến nên khá nhiều ngân hàng thương mại có nợ xấu cao, đã tìm cách đẩy nợ xấu xuống dưới 3%/tổng dư nợ. Đáng lẽ, cần phải thực thi ngay Thông tư 02 để nợ xấu lộ ra thì mới có cơ sở xử lý. Việc trì hoãn thông tư 02 cho đến tháng 6.2014, cũng như vốn điều lệ hạn chế của VAMC cho thấy nền kinh tế sẽ tiếp tục bị cản trở bởi hệ thống tài chính đang phải chịu gánh nặng nợ xấu.
Một điều khiến nhiều người lo ngại chính là tỉ lệ chiết khấu của Ngân hàng Nhà nước cho trái phiếu của VAMC. Hiện tỷ lệ chiết khấu cũng chưa rõ bao nhiêu vì Ngân hàng Nhà nước cần phải thống nhất với Bộ Tài chính. Trong khi đó, mỗi năm các ngân hàng lại phải trích lập dự phòng rủi ro khoảng 20% trong vòng 5 năm để giảm trừ giá trị trái phiếu về số nợ cần cân bằng trước khi bán. Do vậy, NHTM thà giấu diếm để ôm số nợ kia, vừa không phải mang tiếng nợ xấu để được chiết khấu mà lại không bị coi là đang có nợ xấu lớn. Trong hoạt động Kinh doanh ngân hàng không một đơn vị nào lại dại dột cho dân chúng biết mình đang là “khách hàng” của VAMC. Đằng nào thì sau 5 năm, nếu không xử lý hết nợ xấu, số tài sản độc hại kia lại quay về với khổ chủ.
Như vậy, muốn thu được nợ, VAMC, Ngân hàng Nhà nước và Bộ Tài chính sẽ phải tăng mức chiết khấu đi cùng với việc nới lỏng các quy định. Đến đây lại xảy ra trường hợp, các ngân hàng thi nhau đi bán nợ cho công ty này. Quả bóng lại được đẩy sang cho Ngân hàng Nhà nước. Họ có sẵn sàng bơm đến 5 tỉ USD ra ngoài thị trường ? Tiền được bơm ra đi kèm với một loạt lo ngại như lạm phát và lại một lần nữa là nợ xấu. Các ngân hàng cầm tiền rồi có còn dám cho vay ra nữa không, khi mà dòng vốn họ giữ hiện giờ còn đang bế tắc. Có ai dám khẳng định là NHTM sẽ không dùng tiền để mua vàng ? Đến lúc đó thì thật sự đã đến đường cùng cho nền kinh tế. Đây lại là một vòng luẩn quẩn rất khó tìm ra được câu trả lời thỏa đáng.
2- Những việc cần làm tiếp để VAMC hoạt động có hiệu quả
Công việc đầu tiên làm sao để giữa VAMC và TCTD thống nhất được về mức nợ xấu cần xử lý. Thông thường, TCTD là người biết rõ nhất về mức độ nợ xấu thực của mình. Tiếp đến là Cơ quan Thanh tra giám sát (CQTTGS - thuộc NHTW). Trong một số trường hợp, CQTTGS không có đủ thông tin hoặc thông tin không trung thực về nợ xấu. Theo kinh nghiệm ở các nước, để xử lý các trường hợp này thì họ tiến hành một loại hình kiểm toán đặc biệt, đó là kiểm toán danh mục đặc biệt của ngân hàng. Theo đó, sẽ đánh giá và phân loại xem các tài sản nào đang có vấn đề, liên quan đến các lĩnh vực nào, đối tượng nào… Từ đó đưa ra đánh giá về mức độ nợ xấu chính xác của TCTD đó.
Làm sao để khuyến khích các ngân hàng tham gia vào quá trình này, đồng thời đưa ra được giải pháp hoặc kế hoạch tái cấu trúc thực sự với các khoản nợ của họ. Cần đảm bảo tính khách quan trong quá trình xử lý. Đặc biệt đối với những khoản nợ/tài sản có liên quan đến các NHTM Nhà nước và các DNNN.
Việc thành lập VAMC chỉ là bước đi đầu tiên. Vấn đề không chỉ nằm trong ngành ngân hàng mà nằm trong nền kinh tế thực. Do đó để việc xử lý nợ xấu thành công, đòi hỏi một khuôn khổ tái cấu trúc và xử lý DN mất khả năng thanh toán phải được đặt ra.
Về quy trình xử lý nợ, các khoản nợ xấu lớn thường cũng đi kèm theo nó sự phức tạp . Do đó, nếu chúng ta tập trung vào đây có thể sẽ mất rất nhiều thời gian. Vì vậy, không nên cứ phải ưu tiên bắt đầu với nợ xấu của các DNNN. Tuy nhiên, có thể có một số khoản nợ xấu đặc biệt (như liên quan đến một số Tập đoàn Kinh tế cung cấp các dịch vụ, hàng hóa công cộng thiết yếu) cũng cần được ưu tiên giải quyết khẩn trương để đảm bảo các dịch vụ, hàng hóa mà họ cung cấp không bị gián đoạn giữa chừng. Bên cạnh đó, việc tập trung vào xử lý nợ xấu của các NHTM Nhà nước trước cũng nên tính đến, vì các ngân hàng này mang tầm quan trọng hệ thống. Hơn nữa, đây cũng là tín hiệu cho thấy sự quyết tâm và cam kết tái cấu trúc của Chính phủ. Tuy nhiên, quan trọng nhất là cần hiểu được các đặc tính của nợ xấu hiện nay như phân khúc/khu vực cần tập trung; các công cụ và điều kiện đi kèm; khả năng một ngân hàng có thể tự bảo vệ mình… Dựa trên các phân tích này, chúng ta có thể đưa ra một chiến lược đối phó phù hợp.
Bên cạnh những khuyến khích đi kèm, cần có các chế tài nghiêm khắc trong việc thúc đẩy các ngân hàng giải quyết các vấn đề của mình. Nếu NHNN lựa chọn can thiệp vào một NHTM và tiến hành các đánh giá chi tiết thì đây sẽ là cơ sở tốt cho việc can thiệp về sau cũng như là nguồn tham chiếu tốt cho VAMC.
Ngoài cơ chế vận hành VAMC, một yếu tố quan trọng khác có ảnh hưởng lớn đến tính hiệu quả của VAMC là nguồn nhân lực. Điều dễ nhận thấy là tất cả thành viên lãnh đạo của VAMC đều thuộc lĩnh vực ngân hàng. Trong khi đó, kinh nghiệm của các nước, ban lãnh đạo gồm các thành viên đến từ nhiều cơ quan khác nhau như Bộ Tài chính, Bộ Kế hoạch và Ngân sách, Ủy ban Giám sát Tài chính, Công ty Bảo hiểm Tiền , Ngân hàng Phát triển và hai đại diện từ ngân hàng. Đặc biệt, còn có 2 chuyên gia bên ngoài làm việc trong các ngành luật, kiểm toán và giáo sư đại học. Mặc dầu, đội ngũ lãnh đạo của VAMC có thể có nhiều kinh nghiệm về ngân hàng, nhưng trên thực tế, việc xử lý nợ xấu còn bao gồm tái cấu trúc nợ, tái cấu trúc hoạt động công ty đang gánh nợ hay đánh giá lại giá trị các khoản nợ để chuyển nhượng cho bên thứ ba. Những việc này không những đòi hỏi kỹ năng quản trị ngân hàng mà còn kỹ năng quản trị doanh nghiệp, luật và thậm chí so sánh và áp dụng các lý thuyết kinh tế, tài chính phức tạp vào thực tế. Do đó, đội ngũ nhân lực đang là một điểm khá yếu của VAMC. Nhân sự cấp cao của VAMC chính là vấn đề cốt lõi làm nên thành công của quá trình tái cơ cấu.
Cần phát triển thị trường mua bán nợ . Để phát triển thị trường mua – bán nợ xấu, có một số vấn đề sau cần được thực thi :
- Xây dựng hệ thống khuôn khổ pháp luật, các quy định điều tiết, giải quyết tranh chấp đầy đủ, cơ chế phá sản và xử lý mất khả năng thanh toán, năng lực bên trong và ngoài Tòa án trong hỗ trợ tái cấu trúc DN và việc thực thi đầy đủ.
- Tạo động lực tham gia của người bán - các TCTD. Làm sao để các TCTD thấy có động lực và nhu cầu để bán các tài sản nợ xấu của mình, có thể bằng cách thuyết phục của Chính phủ thông qua ưu đãi về thuế và các ưu đãi khác ; đồng thời cũng đưa ra các chế tài là nếu họ không tuân thủ thì sẽ dùng tới các biện pháp cứng rắn.
- Minh bạch; thuận tiện cho người mua bằng cách cung cấp cho họ các thông tin đầy đủ về các khoản nợ xấu mà họ quan tâm; đưa ra các thủ tục quy định mua bán minh bạch; thuận tiện.
- Tạo sân chơi công bằng, cần đảm bảo không có sự phân biệt đối xử dù người mua đến từ trong nước hay nước ngoài; là NHTM Nhà nước hay NHTM cổ phần; là DNNN hay DN tư nhân.
- Các khoản nợ xấu, tài sản được mua về VAMC khi bán ra trên thị trường phải là “sản phẩm sạch”, người mua khi mua sản phẩm đó về sẽ có toàn quyền với nó . Như vậy, người mua cần được tiếp cận thông tin chuẩn về khoản nợ xấu, tài sản đảm bảo (TSĐB) đi kèm, giá trị của TSĐB… để họ có thể đánh giá được một cách công bằng theo giá trị thị trường.
Ngô Trí Trung