Tái định cư cho người bị thu hồi đất khi Nhà nước thực hiện thu hồi đất để sử dụng vào mục đích quốc phòng, an ninh, lợi ích quốc gia
lợi ích công cộng và sử dụng vào mục đích phát triển kinh tế trong trường hợp đầu tư xây dựng khu công nghiệp, khu công nghệ cao, khu kinh tế và các dự án đầu tư lớn theo quy định của Chính phủ là vấn đề quan trọng, không chỉ để bảo đảm quyền lợi của người dân khi bị thu hồi đất mà còn là một trong các yếu tố ảnh hưởng lớn đến tiến độ giải phóng mặt bằng để thực hiện các dự án quốc phòng, an ninh, lợi ích quốc gia, lợi ích công cộng và phát triển kinh tế lớn của đất nước.
Trong thời gian qua, Chính phủ, UBND các tỉnh, thành phố trực thuộc Trung ương (UBND cấp tỉnh), các cơ quan có liên quan ở địa phương và chủ đầu tư được giao đất thu hồi để thực hiện dự án đã chú trọng quan tâm đến việc thực hiện chính sách tái định cư; chỉ đạo thực hiện đầu tư xây dựng các khu tái định cư; áp dụng nhiều phương thức trong việc thực hiện tạo lập quỹ nhà, đất để phục vụ tái định cư và thực hiện các biện pháp để hỗ trợ sản xuất và đời sống tại các khu tái định cư.
Tuy nhiên, thực tế cho thấy việc triển khai đầu tư xây dựng các khu tái định cư ở các địa phương còn chậm và quỹ đất phục vụ cho việc bố trí tái định cư còn thiếu, các địa phương không có đủ quỹ nhà, đất để phục vụ tái định cư tương xứng với kế hoạch thu hồi đất để thực hiện các dự án, việc tái định cư cho các hộ gia đình bị thu hồi đất thực hiện còn chắp vá và thụ động. Còn việc hỗ trợ về đời sống, sinh hoạt và sản xuất cho người dân đã được bố trí vào sống, sản xuất tại các khu, các điểm tái định cư cũng rất hạn chế, nơi ở mới tại khu tái định cư điều kiện hạ tầng kinh tế, xã hội thường thấp hơn cũ, cuộc sống và sản xuất của các hộ gia đình trong các khu tái định cư chưa có đủ điều kiện để ổn định và còn gặp nhiều khó khăn. Có nhiều nguyên nhân dẫn đến tình trạng trên, nhưng trong đó có một nguyên nhân quan trọng là nguồn lực tài chính dành cho phát triển quỹ đất, quỹ nhà phục vụ tái định cư khi Nhà nước thu hồi đất còn hạn hẹp và việc cấp ứng phục vụ tái định cư còn gặp khá nhiều vướng mắc.
Về nguồn lực tài chính cho phát triển quỹ đất, quỹ nhà phục vụ tái định cư có thể hiểu theo nghĩa rộng bao gồm: quỹ nhà đất đã xây dựng để phục vụ tái định cư và nguồn tiền vốn, kinh phí được bố trí để phát triển các khu, điểm và nhà tái định cư phục vụ việc thu hồi đất thực hiện các dự án và chi hỗ trợ ổn định đời sống, hỗ trợ sản xuất cho các hộ gia đình tại các khu tái định cư. Qua thực tế thực hiện ở các địa phương và của các dự án, có thể khái quát sơ bộ thực trạng về nguồn lực tài chính dành cho phát triển quỹ đất phục vụ tái định cư hiện nay như sau:
- Đối với nguồn quỹ nhà, đất hiện có để bố trí tái định cư, có thể nói gần như tất cả các địa phương đều không có sẵn nguồn tài sản nhà, đất để phục vụ tái định cư, vì quỹ đất dôi dư, đất chưa có nguời sử dụng ở các địa phương hầu như không còn, nhà thuộc sở hữu nhà nước dôi dư ở các địa phương lại càng không có; để có quỹ nhà, đất phục vụ tái định cư các địa phương đều phải thực hiện thu hồi đất và phải dùng nguồn tài chính bằng tiền để san lấp mặt bằng, xây dựng hạ tầng hoặc đầu tư xây dựng nhà, mua lại nhà của các tổ chức kinh tế; song hình thức này chỉ thực hiện được tại các địa phương có nguồn thu ngân sách tương đối lớn, Ủy ban nhân dân cấp tỉnh mới quyết định cấp vốn từ ngân sách địa phương để tạo lập, đầu tư xây dựng các khu tái định cư, các điểm tái định cư phục vụ việc bố trí tái định cư bằng đất hoặc bằng nhà cho những người bị thu hồi đất thực hiện các dự án.
- Đối với nguồn tài chính bằng tiền vốn, kinh phí được bố trí để thực hiện tạo lập quỹ nhà, đất bố trí tái định cư cho các hộ gia đình bị thu hồi đất của các dự án và hỗ trợ ổn định đời sống, hỗ trợ sản xuất tại các khu tái định cư; Ngày 12/5/2010, Thủ tướng Nguyễn Tấn Dũng đã ký Quyết định số 40/2010/QĐ-TTg ban hành Quy chễ mẫu về quản lý, sử dụng Quỹ Phát triển đất. Theo nội dung của Quyết định này, hàng năm, các tỉnh, thành phố trực thuộc trung ương được trích từ 30% đến 50% từ nguồn thu tiền sử dụng đất, tiền thuê đất, tiền thu từ đấu giá quyền sử dụng đất trên địa bàn tỉnh, thành phố (sau khi trừ các khoản chi để bồi thường, hỗ trợ, tái định cư và các chi phí có liên quan khác) để thành lập Quỹ Phát triển đất. Quỹ Phát triển đất được sử dụng để thực hiện 06 nhiệm vụ, trong đó: (i) ứng vốn cho Tổ chức phát triển quỹ đất để tổ chức phát triển các khu tái định cư phục vụ việc thu hồi đất thực hiện các dự án; ứng vốn cho các tổ chức được giao nhiệm vụ thực hiện việc bồi thường, hỗ trợ và tái định cư khi Nhà nước thu hồi đất; ứng vốn cho các tổ chức được giao nhiệm vụ thực hiện đầu tư tạo quỹ đất, quỹ nhà tái định cư theo quy hoạch; ứng vốn cho ngân sách nhà nước để chi hỗ trợ xây dựng khu tái định cư; hỗ trợ xây dựng các công trình hạ tầng tại địa phương có đất bị thu hồi. Tuy nhiên, đến nay mới có khoảng trên 20 quỹ phát triển đất được thảnh lập, đang ổn định cơ cấu tổ chức; do đó, thực tế hiện nay nguồn tài chính chủ yếu được sử dụng từ hai nguồn đó là nguồn từ ngân sách nhà nước (trung ương hoặc địa phương) trực tiếp cấp hoặc ứng ra và nguồn từ vốn đầu tư của dự án sử dụng đất của nhà nước thu hồi để đầu tư xây dựng nhà, đất bố trí tái định cư và chi trả hỗ trợ theo Phương án bồi thường, hỗ trợ và tái định cư của dự án được cấp có thẩm quyền phê duyệt hoặc thoả thuận giữa địa phương với chủ dự án.
Với thực trạng trên cho thấy nguồn tài chính dành cho phát triển quỹ đất phục vụ táiđịnh cư hiện rất hạn hẹp; việc xác định tổ chức chịu trách nhiệm cung ứng nguồn tài chính để phát triển quỹ đất, nhà phục vụ tái định cư là quỹ phát triển đất; nhưng tổ chức này mới được thành lập và đang trong giai đoạn hoàn thiện cơ cấu, tổ chức. Các phương thức huy động những nguồn tài chính hiện có và tiềm năng để phục vụ tái định cư còn chưa được cácđịa phương khai thác hết; cách thức sử dụng nguồn tài chính dành cho tái định cư trong tổ chức thực hiện còn nhiều hạn chế và việc sử dụng các nguồn tài chính cho tái định cư theo quy định còn chưa thật đầy đủ. Để cải thiện thực trạng trên, tháo gỡ những vướng mắc về nguồn tài chính dành cho phát triển quỹ đất phục vụ táiđịnh cư, cần thực hiện nhiều giải pháp và biện phápđồng bộ, cụ thể:
1. Cần đẩy nhanh tiến độ thành lập quỹ phát triển đất theo quy định tại Quyết định số 40/2010/QĐ-TTg ngày 12 tháng 5 năm 2010 của Thủ tướng Chính phủ về việc ban hành Quy chế mẫu về quản lý, sử dụng Quỹ phát triển đất; đồng thời, sớm hoàn thiện cơ cấu, tổ chức và cung cấp vốn để tổ chức này đi vào hoạt động; ứng vốn cho Tổ chức phát triển quỹ đất để tổ chức phát triển các khu tái định cư phục vụ việc thu hồi đất thực hiện các dự án.
2. Các địa phương cần tích cực và quan tâm hơn nữa trong việc sử dụng các nguồn lực tài chính đang có hoặc có điều kiện sử dụng tại địa phương để tăng cường nguồn vốn phục vụ cho tái định cư đối với các dự án thu hồi đất trên địa bàn theo chính sách chế độ đã quy định:
UBND cấp tỉnh theo thẩm quyền và điều kiện thực tế tại địa phương chủ động quyết định sử dụng một số nguồn thu thuộc ngân sách nhà nước như: Kinh phí đền bù thiệt hại cơ sở hạ tầng ở nơi thu hồi đất do tổ chức cá nhân được giao đất, thuê đất trả; nguồn thu từ sử dụng quỹ đất tạo vốn xây dựng cơ sở hạ tầng; nguồn vốn dành cho đầu tư xây dựng cơ bản trong ngân sách địa phương đã được cân đối và huy động nguồn hỗ trợ của các chủ đầu tư được giao đất, thuê đất thu hồi để thực hiện dự án. Thực hiện giải pháp này theo chính sách chế độ hiện hành sẽ tháo gỡ được vướng mắc trong thời gian ngắn, khi quỹ phát triển đất chưa được thành lập, nhưng đòi hỏi các cơ quan, tổ chức ở địa phương và chủ các dự án phải tích cực quan tâm chỉ đạo và chủ động thực hiện mới bảo đảm đạt đem lại kết quả.
3. Thực hiện áp dụng đa dạng hơn các phương thức huy động nguồn lực tài chính của các tổ chức kinh tế cung ứng vốn cho đầu tư xây dựng các khu tái định cư, điểm tái định cư, xây dựng nhà chung cư phục vụ tái định cư để phục vụ tái định cư:
Hiện trong chính sách về bồi thường, hỗ trợ và tái định cư khi nhà nước thu hồi đất tại Nghị định số 197/2004/NĐ-CP ngày 3/12/2004 và Nghị định số 69/2009/NĐ-CP ngày 13 tháng 8 năm 2009 của Chính phủ, quy định Nhà nước thu hồi đất của người đang sử dụng vào mục đích nào thì được bồi thường bằng việc giao đất mới có cùng mục đích sử dụng, nếu không có đất để bồi thường thì được bồi thường bằng giá trị quyền sử dụng đất tính theo giá đất tại thời điểm quyết định thu hồi đất; trường hợp bồi thường bằng việc giao đất mới hoặc giao đất ở tái định cư hoặc nhà ở tái định cư, nếu có chênh lệch về giá trị thì phần chênh lệch đó được thanh toán bằng tiền theo quy định sau: Trường hợp tiền bồi thường, hỗ trợ lớn hơn tiền sử dụng đất ở hoặc tiền mua nhà ở tại khu tái định cư thì người tái định cư được nhận phần chênh lệch; Trường hợp tiền bồi thường, hỗ trợ nhỏ hơn tiền sử dụng đất ở hoặc tiền mua nhà ở tái định cư thì người tái định cư phải nộp phần chênh lệch, trừ trường hợp Hộ gia đình, cá nhân nhận đất ở, nhà ở tái định cư mà số tiền được bồi thường, hỗ trợ nhỏ hơn giá trị một suất tái định cư tối thiểu thì được hỗ trợ khoản chênh lệch đó; trường hợp không nhận đất ở, nhà ở tại khu tái định cư thì được nhận tiền tương đương với khoản chênh lệch đó (về bản chất việc bố trí tái định cư về tài chính là bồi thường bằng đất ở hoặc nhà ở).
Theo các quy định này thì gần như toàn bộ tiền đầu tư xây dựng khu tái định cư, điểm tái định cư hoặc mua nhà để bố trí tái định cư bằng đất hoặc bằng nhà đã được các hộ gia đình bị thu hồi đất chi trả bằng việc trả tiền sử dụng đất, tiền nhà khi được bố trí tái định cư. Như vậy, vốn của ngân sách địa phương hay chủ dự án cấp chi cho đầu tư xây dựng các khu tái định cư, điểm tái định cư hoặc mua nhà bố trí tái định cư chỉ là vốn ứng trước và được thu hồi lại sau khi đã thực hiện bố trí tái định cư cho các hộ gia đình bị thu hồi đất; nên chỉ cần một lượng vốn nhất định của địa phương có thể quay vòng phục vụ cho đầu tư xây dựng các khu tái định cư, điểm tái định cư hoặc mua nhà bố trí tái định cư cho rất nhiều dự án và trong điều kiện nguồn vốn của ngân sách địa phương, nguồn vốn của chủ đầu tư được giao đất thu hồi để thực hiện dự án còn hạn hẹp hoặc không có khả năng ứng vốn cho đầu tư xây dựng các khu tái định cư, điểm tái định cư hoặc mua nhà bố trí tái định cư, các địa phương có thể thông qua phương thức ký kết hợp đồng, vay vốn hoặc huy động có điều kiện,.v.v. để huy động vốn các tổ chức kinh tế cung ứng cho đầu tư xây dựng các khu tái định cư, điểm tái định cư, xây dựng nhà chung cư phục vụ tái định cư, hay mua nhà ở đã được đầu tư xây dựng của các tổ chức kinh tế để thực hiện bố trí tái định cư và sau khi bố trí tái định cư cho các hộ gia đình sẽ thu tiền hoàn trả. Thực hiện theo hướng này sẽ cơ bản tháo gỡ được vướng mắc về nguồn tài chính cung ứng vốn cho việc tạo lập quỹ nhà, đất phục vụ tái định cư, nhưng đòi hỏi các địa phương, chủ dự án đầu tư tích cực và các cơ quan, cấp có thẩm quyền hỗ trợ và thống nhất cho phép thực hiện.
4. Tăng cường bổ sung, hoàn thiện các quy định có tính pháp lý và hướng dẫn đầy đủ hơn những quy định đã có trong chính sách chế độ về nguồn tài chínhcho phát triển quỹ đất phục vụ tái định cư khi nhà nước thu hồi đất:
Theo quy định hiện hành thì Tổ chức phát triển quỹ đất được vốn vay từ các tổ chức tín dụng; liên doanh, liên kết để thực hiện các chương trình, phương án, dự án, đề án đã được cấp có thẩm quyền phê duyệt (quy định tại khoản 4, khoản 5 Điều 5 Thông tư liên tịch số 01/2010/TTLT-BTNMT-BNV-BTC ngày 08 tháng 01 năm 2010 của Bộ Nội vụ và Bộ Tài chính hướng dẫn về chức năng, nhiệm vụ, quyền hạn, cơ cấu tổ chức và cơ chế tài chính của Tổ chức phát triển quỹ đất); tuy nhiên, hiện nay chưa có hướng dẫn cụ thể về hình thức vốn vay từ các tổ chức tín dụng; liên doanh, liên kết để thực hiện các dự án; do đó đã hạn chế về nguồn tài chínhcho phát triển quỹ đất phục vụ tái định cư.
Nguồn lực tài chính dành cho phát triển quỹ đất phục vụ tái định cư là một vấn đề rộng, việc tăng cường nguồn lực để bảo đảm đủ phục vụ tái định cư và sử dụng nguồn lực này như thế nào cho hiệu quả phụ thuộc vào rất nhiều yêu tố../.
