Ngày 15/9 tại Hà Nội, Kiểm toán Nhà Nước (KTNN) đã tổ chức Hội thảo khoa học bàn luận về việc kiểm toán thu sử dụng đất với việc tăng cường quản lý thu ngân sách nhà nước và nâng cao hiệu lực quản lý đất đai tại các tỉnh, thành phố trực thuộc trung ương
Tham dự Hội thảo có đại diện lãnh đạo KTNN Việt Nam, đại diện lãnh đạo TP. Đà Nẵng, đại diện Văn phòng Quốc hội, Ủy ban Tài chính-Ngân sách của Quốc hội, Bộ Tài chính, Bộ Tài nguyên - Môi trường, các Viện nghiên cứu, trường đại học và nhiều chuyên gia, nhà khoa học trong và ngoài ngành.
Trong số này, Tòa soạn Tạp chí NCKHKT xin được dành phần lớn dung lượng đăng tải để trân trọng giới thiệu tới bạn đọc nội dung của Hội thảo này, bao gồm tổng thuật về Hội thảo, trích lược các bài tham luận của các đại biểu, ý kiến của các nhà quản lý, ý kiến chuyên gia, các nhà khoa học cũng như những trao đổi bên lề nhằm giúp quý vị có cách nhìn toàn diện hơn về vấn đề này.
Quản lý “phần hồn” của đất đai
Trong nửa ngày diễn ra Hội thảo, có 8 bài tham luận được trình bày và nhiều ý kiến của các nhà quản lý, các chuyên gia, các nhà khoa học dưới nhiều góc nhìn khác nhau đã mang lại những thông tin đặc biệt có giá trị về: Nhận diện về quản lý nhà nước về đất đai, kiểm toán thu sử dụng đất gắn với việc quản lý thu NSNN và hiệu lực quản lý đất đai của các cơ quan có thẩm quyền; cơ sở lý luận và thực tiễn để tiến hành tổ chức kiểm toán thu sử dụng đất; vai trò của KTNN đối với việc nâng cao hiệu quả thu sử dụng đất...
Theo nhận định của PGS.TS Đoàn Xuân Tiên, Phó Tổng KTNN, thu NSNN từ đất đai là một nguồn lực đáng kể góp phần phát triển kinh tế-xã hội ở địa phương. Thu ngân sách từ đất đai là toàn bộ các khoản thuế, phí, lệ phí, tiền cho thuê mặt đất, mặc nước và các khoản tiền khác từ các tổ chức, cá nhân có quyền sở hữu hoặc được phép quản lý, sử dụng và hưởng lợi từ đất đai. Vì vậy, việc đảm bảo công tác thu, quản lý thu ngân sách nhà nước từ đất đai và quản lý đất đai hiệu quả, hiệu lực và đảm bảo sự tuân thủ pháp luật luôn là nhiệm vụ quan trọng của các cơ quan nhà nước từ trung ương đến địa phương, trong đó có trách nhiệm của cơ quan KTNN.
Với bài tham luận "Đất đai và những yêu cầ về quản lý đất đai ở nước ta", GS.TSKH Đặng Hùng Võ, Chủ nhiệm bộ môn Địa chính, Trường ĐH Khoa học tự nhiên, ĐH QGHN: Khi đất đai có ý nghĩa nhất định cho việc phát triển kinh tế xã hội thì vấn đề giá đất nổi lên như vai trò quan trọng trong cơ chế thị trường. Trong quá trình công nghiệp hóa giá trị của đất đai được đặt lên vị trí cao và tài chính đất đai trở thành công cụ để thực hiện việc quản lý. Nhiều nhà kinh tế học cho rằng đấy mới chính là "phần hồn" của đất, còn phần mà chúng ta vẫn nói là tư liệu sản xuất chỉ là phần xác. Phần hồn là giá trị của đất và được thể hiện thông qua giá cả thị trường. Đấy là các công cụ rất quan trọng, trong đó nguồn thu từ đất liên quan rất nhiều tới công cụ tài chính đất đai. Luật đất đai 2003 đã tập trung vào xây dựng hệ thống tài chính đất đai hướng tới thị trường, quy định cụ thể về nguồn thu ngân sách, sự hình thành giá đất, nguyên tắc xác định giá đất của Nhà nước…
Tuy nhiên, Theo GS.TSKH Đặng Hùng Võ, hệ thống quản lý đất đai hiện hành còn thiếu hoàn chỉnh. Luật Đất đai năm 2003 nêu rõ: giá đất được xác định là phải phù hợp với giá đất trên thị trường. Chuyện bất cập hiện nay là chưa tạo được một hành lang pháp lý để định giá đất phù hợp với thị trường. Giá đất phù hợp thị trường do cơ quan nhà nước có thẩm quyền quyết định là không phù hợp với cơ chế thị trường, thiếu tính khách quan và độc lập. Pháp luật có cho phép các doanh nghiệp hành nghề cung cấp dịch vụ định giá đất nhưng việc sử dụng dịch vụ này lại tùy theo cơ quan Nhà nước có muốn hay không. Cơ chế này vừa tạo nguy cơ tham nhũng khi Nhà nước giao đất, cho thuê đất, vừa không bảo đảm quyền lợi của người bị Nhà nước thu hồi đất.
Vấn đề tiêu cực trong việc quản lý, thu tiền sử dụng đất tại các địa phương cũng được nhiều đại biểu quan tâm. Theo ông Võ Duy Khương, Phó Chủ tịch thường trực UBND TP. Đà Nẵng thì vấn đề tiêu cực có thể xảy ra ở bất cứ địa phương nào. Ông dẫn chứng, có nhiều chuyện quan hệ giữa nhà đầu tư với địa phương. Để khuyến khích nhà đầu tư, bằng mọi cách địa phương phải xuê xoa. Đơn giản là nộp tiền thuê đất 1 năm và chia làm hai lần. Tuy nhiên, kinh tế suy thoái lạm phát cao, ngân hàng không cho vay. Nhà đầu tư kêu và đề xuất phân kỳ nộp sau 3 năm. Chính phủ cho phép phân kỳ nên địa phương cũng cho phân kỳ thay vì một năm thành ba năm. Đó chính là tiêu cực, là thất thoát chính sách. "Còn có bỏ túi cá nhân hay không thì tôi không nắm chắc chắn được con số nhưng theo tôi là có chứ không thể không có được", ông Khương nói. Tiêu cực còn nằm trong hệ số thị trường. Nếu anh quen biết thì hệ số thấp còn không thì hệ số cao. Đó là thực tế, việc này không nói Đà Nẵng mà ngay cả với các địa phương khác cũng vậy. Cách quản lý đất đai như hiện nay, Nhà nước giao cho địa phương quản lý để khai thác nguồn lực từ đất sao cho hiệu quả nhất. Chủ trương thì đúng nhưng mà cách làm như thế nào để có quy trình đảm bảo cũng là câu hỏi lớn.
Tại hội thảo, các chuyên gia nhận định rằng: Thực tế đang cần một cơ chế định giá mang tính độc lập với hệ thống hành chính để giảm bớt sự can thiệp hành chính vào các quy luật của thị trường. Việc sửa đổi cơ chế định giá đất hiện nay là cần thiết. Hiệp hội định giá quốc tế đã có đầy đủ các chuẩn định giá và chuẩn quản lý giá đất. Theo ý kiến của GS. TSKH Đặng Hùng Võ thì giải pháp ở đây là phải sử dụng hệ thống doanh nghiệp cung cấp dịch vụ định giá đất, kết quả do Hội đồng định giá đất cấp tỉnh hoặc cấp huyện có thẩm quyền quyết định, kể cả việc giải quyết tranh chấp và khiếu nại về giá đất. Việc hoàn thiện pháp luật về tài chính đất đai và hoàn chỉnh biện pháp triển khai trên thực tế là một nhiệm vụ quan trọng trong thời gian tới. Đây là việc làm nhằm hạn chế nguy cơ tham nhũng trong quản lý đất đai và tạo công bằng trong sử dụng đất đai, Ông Võ nói.
Bàn về vấn đề giá đất, Ông Phạm Đình Cường, Cục trưởng Cục Công sản (Bộ Tài chính) khẳng định giá đất không thể thoát ly khỏi giá thị trường. Nguyên tắc giá thị trường là không bị áp đặt, có thể chuyển nhượng bình thường và không bị sức ép…. Tuy nhiên, định lượng để xác định giá thị trường là rất khó. Xu hướng giá đất của nước ta là tăng rất nhanh, nên luôn có một định kiến Nhà nước bán rẻ. Hiện chúng ta công nhận giá đất do UBND cấp tỉnh ban hành hàng năm là giá thị trường.
Tăng cường kiểm toán, nâng cao hiệu quả, hiệu lực quản lý và sử dụng đất đai
Thu Ngân sách Nhà Nước từ đất đai là một nguồn lực đáng kể góp phần phát triển kinh tế, xã hội ở địa phương (khoảng 30 nghìn tỷ đồng mỗi năm). Thu ngân sách từ đất đai là toàn bộ các khoản thuế, phí, lệ phí, tiền cho thuê mặt đất, mặt nước và các khoản tiền khác từ các tổ chức, cá nhân có quyền sở hữu hoặc được phép quản lý, sử dụng và hưởng lợi từ đất đai. Theo diễn giả Nguyễn Anh Tuấn, KTNN KV VI thì tăng thu NSNN những năm gần đây thu từ nhà đất chiếm phần rất lớn, vượt thu chủ yếu nhờ bán đất. Nhiều địa phương đã tập trung đẩy nhanh việc đấu giá quyền sử dụng đất, kịp thời giao đất và thu tiền sử dụng đất phát sinh. Tăng thu ngân sách là một mục tiêu tốt, nhằm giảm áp lực bội chi, địa phương lại cho nguồn thu để phát triển. Qua thực tiễn cho thấy, KTNN có vai trò quan trọng trong việc nâng cao hiệu quả quản lý và sử dụng nguồn thu NSNN từ đất đai, như: KTNN thực hiện chức năng quan trọng trong kiểm tra việc chấp hành luật và các chế độ chính sách trong quản lý và sử dụng đất đai của Nhà nước; qua hoạt động kiểm toán, KTNN có trách nhiệm phát hiện kịp thời, xử lý theo thẩm quyền hoặc kiến nghị cơ quan có thẩm quyền xử lý đối với hành vi tham nhũng, phòng, chống tham nhũng trong quản lý và sử dụng đất đai của Nhà nước, kiến nghị thu hồi, tăng thu đối với các hành vi làm thất thu NSNN từ thu tiền đất; KTNN đóng góp vào việc đẩy nhanh tiến trình công khai minh bạch trong lĩnh vực quản lý đất đai của Nhà nước ở các địa phương và với việc kết quả kiểm toán được công khai có tác dụng tuyên truyền, phổ biến kiến thức, kinh nghiệm quản lý và sử dụng đất đai giúp địa phương có cái nhìn đúng và toàn diện về công tác quản lý và sử dụng đất đai...
Còn theo đánh giá của Ths. Trần Khánh Hòa, KTNN thì trong vòng từ 5-6 năm trở lại đây, KTNN mới bắt đầu thực hiện kiểm toán chuyên sâu trong lĩnh vực đất đai. Tuy thời gian thực hiện kiểm toán thu sử dụng đất chưa nhiều nhưng đã đạt được một số kết quả đáng khích lệ. Trong 4 năm gần đây, từ năm 2007 đến năm 2010, qua kết quả kiểm toán cho thấy tỷ lệ truy thu sử dung đất ở mức khoảng 21% đến 37% trong kiến nghị tăng thu ngân sách hàng năm. KTNN cũng đã có nhiều kiến nghị chấn chỉnh, kiểm điểm trách nhiệm tập thể và cá nhân để xảy ra nhiều sai phạm trong việc chỉ đạo, điều hành quản lý thu tiền sử dụng đất. Đồng thời kiến nghị huỷ bỏ nhiều văn bản của các địa phương về ưu đãi, đền bù, giao đất... không đúng quy định của Nhà nước.
Trao đổi tại Hội thảo, PGS.TS Đoàn Xuân Tiên, Phó Tổng KTNN cho rằng trong những năm qua, kiểm toán chuyên đề đất đai chưa nhiều mà thường kết hợp với kiểm toán báo cáo tài chính trong các địa phương bộ ngành nên các phát hiện kiểm toán chưa phản ánh hết tình hình thực tế. Trong thời gian tới, KTNN sẽ tập trung vào kiểm toán chuyên đề về quản lý sử dụng đất đai và thu ngân sách trong sử dụng đất đai để có được những đánh giá toàn diện về tình hình quản lý, sử dụng đất cũng như về thu NSNN từ đất đai.
Trao đổi về việc làm thế nào để nâng cao hiệu quả kiểm toán đối với vấn đề được đánh giá là có nhiều rủi ro này, theo ông Đoàn Xuân Tiên thì giải pháp đầu tiên để nâng cao kết quả kiểm toán là cần phải hoàn thiện pháp luật, cơ chế chính sách đối với quản lý sử dụng đất đai và các quy định về giá đất, chuyển giao đất. KTNN khi thực hiện kiểm toán sẽ căn cứ vào các quy định của pháp luật, nhưng ngược lại nếu những chính sách, pháp luật đó chưa phù hợp với thực tế thì KTNN sẽ có đề xuất, kiến nghị với Quốc hội, Chính phủ và các cơ quan chức năng khác để hoàn thiện hệ thống pháp luật. Thứ hai là chính sách pháp luật về quản lý, sử dụng đất đai thường xuyên thay đổi nên rất khó khăn cho các cơ quan thanh tra, kiểm tra, trong đó có KTNN khi tiến hành kiểm toán những vấn đề liên quan đến thu sử dụng đất. giáp ranh giữa chính sách giá mới và giá cũ gây khó khăn trong việc xác định chuyển quyền sử dụng hay giao đất.
Cùng chia sẻ về việc làm thế nào để KTNN phát huy hơn nữa vai trò của mình trong việc tăng cường quản lý thu NSNN và nâng cao hiệu lực quản lý đất đai tại các địa phương, theo diễn giả Nguyễn Văn Hào, Vụ Ngân sách Nhà nước, Bộ Tài chính thì KTNN cần tập trung ở một số điểm: tiếp tục mở rộng hơn các đối tượng được kiểm toán, đồng thời mở rộng hơn địa bàn kiểm toán, và cần tập trung kiểm toán nguồn thu NSNN từ đất đai ở các địa bàn có mức độ đô thị hoá cao, đặc biệt các địa phương đang trong quá trình đô thị hoá nhanh, có nhiều biến động về đất đai. Theo ông Hào, yếu tố con người có vai trò đặc biệt quan trọng, quyết định chất lượng kiểm toán và sự phát triển của KTNN vì vậy, KTNN cần xây dựng đội ngũ KTV có đủ trình độ, năng lực, phẩm chất, thường xuyên tạo điều kiện cho KTV học tập cập nhật các chính sách pháp luật mới về quản lý đất đai, nhằm đáp ứng yêu cầu ngày càng cao của công tác kiểm toán và phát huy hơn vai trò của KTNN trong kiểm toán nguồn thu NSNN từ đất đai góp phần tăng cường quản lý sử dụng hiệu quả đất đai. Đồng thời tăng cường công tác kiểm tra, soát xét chất lượng kiểm toán, chỉ đạo nghiệp vụ trong hoạt động kiểm toán nhằm nâng cao chất lượng và hoạt động kiểm toán. Một điểm nữa là về báo cáo kiểm toán không chỉ dừng lại ở việc nêu hiện tượng, mà cần đi sâu phân tích bản chất của hiện tượng và tỏ thái độ rõ ràng (pháp luật quy định thế nào? đơn vị được kiểm toán sai phạm so với quy định nào của pháp luật), thì mới thúc đẩy được công tác quản lý đất đai, góp phần tăng cường quản lý các nguồn thu NSNN từ đất đai. KTNN cũng cần đẩy mạnh mối quan hệ giữa với hội đồng nhân dân để tăng cường hiệu quả hoạt động đối với công tác quản lý tàì chính – NSNN tại địa phương. Theo ông Hào, ngoài những công việc trên đòi hỏi từ chính nội tại KTNN thì rất cần có những chế tài phù hợp nhằm phát huy vai trò, vị trí của kiểm toán, như: trách nhiệm của các Bộ, cơ quan trung ương, địa phương trong việc xử lý và báo cáo kết quả xử lý các kiến nghị của KTNN cho cơ quan quản lý nhà nước cấp trên, cơ quan kiểm toán và báo cáo kết quả xử lý các kiến nghị của KTNN trình Quốc hội, Hội đồng nhân dân...
Qua những bài tham luận và ý kiến đóng góp tại Hội thảo này, KTNN sẽ tiếp tục hoàn thiện quy trình, hướng dẫn, phương pháp kiểm toán chuyên đề về quản lý và sử dụng đất cũng như thu thập thông tin, văn bản pháp lý về vấn đề đất đai nhằm nâng cao vai trò của KTNN đối với vấn đề thu sử dụng đất./.
